Shkruan: Rexhail Ramadani
Ne nje sistem ku edhe vete Presidentja Davkova eshte bere presidente mbi baza partiake , aty eshte meritokracia e pamundur. Ajo kerkon meritokracia te behet baze e punesimit tek te sapodiplomuarit te cilat jane viktime te sistemit te dobet arsimor qe nuk u jep dije vetem u merr te holla. Kjo do te ishte padrejtesi qe shteti u ben te sapodiplomuareve.
***
Në shtetet multietnike duhet të ekzistojnë standarde ku sistemi politik përfshin të gjitha komunitetet dhe krijon mekanizma kushtetues për ruajtjen e balancës etnike. Rreziku i majorizimit pa mekanizma parandalues është evident, sidomos në Ballkan. Prandaj, sistemi politik duhet të jetë në korrigjim të vazhdueshëm për t’i ruajtur këto balanca. Të gjitha shtetet multietnike në Evropë, si Zvicra, Belgjika, Finlanda dhe Kosova, i kanë këta mekanizma balancues si shtylla kushtetuese. Barazia etnike në një shtet përfaqëson stabilitetin politik të tij. Por, ku dallojnë këto shtete nga koncepti i Davkovës? Dallimi qëndron pikerisht në mënyrën se si ato e kuptojnë meritokracinë dhe si e kupton atë Presidentja Davkova.
Konceptet civile që propozojnë figura si Davkova dhe Najçevska nuk mund të funksionojnë pa pasur në themel barazinë etnike. Ato propozojnë meritokraci dhe deetnizim, por në një shtet pa mekanizma kushtetues për ruajtjen e balancës etnike, kjo mund të kthehet në keqpërdorim të majorizimit. Ky i fundit ishte pikerisht burimi i tensioneve ndëretnike, i trashëguar nga ish-Jugosllavia, ku dominimi etnik ishte normë. Në ish-Jugosllavi nuk kishte koncepte moderne juridike evropiane, por ekzistonte koncepti i “Vëllazërim-Bashkimit” – një nocion që zhdukej kur vinte puna te mënyra se si funksiononin institucionet në të vërtetë.Vetëm kur barazia vendoset si parakusht, mund të kalohet te kërkesa për cilësi.
Presidentja Davkova kërkon meritokraci përpara identitetit, por dikush që sapo del nga fakulteti nuk ka përvojën e nevojshme; ai është si një mjek që sapo mbaron studimet – është mjek me diplomë, por i mungon praktika. Nëse ky mjek është i dobët, kjo nënkupton se sistemi arsimor është i dobët dhe i sapodiplomuari nuk mund të ndëshkohet për këtë. Shteti duhet t’i garantojë punësim në suaza të barazisë sociale.Problemi ynë qëndron te institucionet e dobëta, ku edhe sistemi arsimor që lëshon diploma është i dobët, por për këtë nuk mund të fajësohen studentët. Më pas vjen mendësia jonë ku raportet personale luajnë rol vendimtar.
Gabimi në logjikën e tyre është fokusimi i gabuar: institucionet duhet të prodhojnë të mirën e përgjithshme, dhe cilësia varet nga përvoja, përgatitja profesionale dhe përgjegjësia e udhëheqjes. Kur udhëheqësia e institucionit është partiake dhe stafi përbëhet nga militantë, i punësuari përfiton më shumë nga lidhjet politike sesa nga aftësitë, sepse edhe udhëheqësin e tij e ka sjellë partia, jo profesionalizmi.Duke kërkuar “meritokraci” në punësim, por duke lejuar partizimin e institucioneve, rezultati mbetet i njëjtë. Najçevska dhe Davkova e kërkojnë këtë koncept që te punësimi fillestar, gjë që është e padrejtë. Shteti ka detyrimin t’u sigurojë punë të gjithë atyre që u lëshon diploma. Problemi i ndërtimit të institucioneve nis pas punësimit, kur kuadrot duhet të përgatiten profesionalisht.Udhëheqja nuk duhet të jetë partiake, por profesionale, e zgjedhur përmes përvojës menaxheriale dhe jo filtrave partiakë.
Shteti duhet të jetë neutral ndaj institucioneve për të prodhuar cilësi. Duke njohur natyrën korruptive në mentalitetin tonë (si atë maqedonas, ashtu edhe atë shqiptar), ku raportet personale, familjare e tashmë edhe ato partiake janë mjaft të forta, zbatimi i standardeve perëndimore mbetet pothuajse i pamundur. Këtu qëndron defekti ku “çalon” meritokracia.Shteti që prodhon pabarazi u jep më shumë të drejta dhe privilegje atyre që janë afër partive. Si mund të kërkosh meritokraci nga një i sapodiplomuar, kur shteti funksionon me logjikë partiake? Edhe vetë Presidentja Davkova erdhi në pushtet mbi baza partiake; pa mbështetjen e VMRO-së, ajo nuk do të ishte bërë kurrë presidente.Vetëm një raport neutral i shtetit, që kërkon standarde dhe inspekton financat në mënyrë transparente, mund të sjellë cilësi.
Në këtë formë, udhëheqësi i institucionit vendos standardet dhe shteti kërkon llogari. Cilësia duhet të vendoset nga lart-poshtë dhe jo anasjelltas. Këtu dallon një shtet si Zvicra, Belgjika apo Finlanda nga Maqedonia e Veriut.Për shkak të këtyre dështimeve, Maqedonia e Veriut i ka shndërruar problemet politike në bllokada të vazhdueshme që reflektohen në ekonomi. Së fundmi, edhe Kosova e ka kaluar Maqedoninë për nga zhvillimi ekonomik. Për sa kohë që shteti nuk harton një politikë strategjike ekonomike – veçanërisht në krizat e energjisë dhe ushqimit, ku Maqedonia ka avantazhe gjeografike dhe klimatike – ajo do të mbetet prapa në Ballkan.
**********
МИОПИЈАТА НА ПРЕТСЕДАТЕЛКАТА НА МАКЕДОНИЈА, Г-ЃА ДАВКОВА
Пишува: Реџаил Рамадани
Во систем каде што и самата претседателка Давкова стана претседателка на партиска основа, меритократијата е невозможна. Таа бара меритократијата да биде основа за вработување на тукушто дипломираните студенти, кои се жртви на слабиот образовен систем кој не им дава знаење, туку само им зема пари. Ова би било неправда што државата им ја прави на младите дипломици.
******
Во мултиетничките држави мора да постојат стандарди каде политичкиот систем ги вклучува сите заедници и создава уставни механизми за зачувување на етничкиот баланс. Ризикот од мајоризација (доминација на мнозинството) без превентивни механизми е евидентен, особено на Балканот. Затоа, политичкиот систем мора да биде во постојана корекција за да се одржат овие баланси. Сите мултиетнички држави во Европа, како Швајцарија, Белгија, Финска и Косово, ги имаат овие балансирачки механизми како уставни столбови. Етничката еднаквост во една држава претставува стабилност за самата држава. Но, каде овие држави се разликуваат од концептот на Давкова? Разликата лежи токму во начинот на кој тие ја разбираат меритократијата, а како ја разбира претседателката Давкова.Граѓанските концепти што ги предлагаат фигури како Давкова и Најчевска не можат да функционираат без етничката еднаквост во основата.
Тие предлагаат меритократија и деетнизација, но во држава без уставни механизми за зачувување на етничкиот баланс, тоа може да се претвори во злоупотреба на мајоризацијата. Токму мајоризацијата беше изворот на меѓуетничките тензии, наследена од поранешна Југославија, каде етничката доминација беше норма. Во поранешна Југославија немаше модерни европски правни концепти, туку постоеше концептот на „Братство и единство“ – поим кој исчезнуваше кога стануваше збор за вистинскиот начин на функционирање на институциите.Дури кога еднаквоста ќе се постави како предуслов, може да се премине кон барањето за квалитет.
Претседателката Давкова бара меритократија пред идентитетот, но некој што тукушто завршил факултет го нема потребното искуство; тој е како лекар кој штотуку ги завршил студиите – тој е лекар со диплома, но му недостасува пракса. Ако овој лекар е слаб, тоа подразбира дека образовниот систем е слаб и дипломецот не може да биде казнет за тоа. Државата мора да му гарантира вработување во рамките на социјалната еднаквост.Нашиот проблем лежи во слабите институции, каде што и образовниот систем кој издава дипломи е слаб, но за тоа не можат да се обвинат студентите.
Потоа доаѓа нашиот менталитет каде личните врски играат одлучувачка улога. Грешката во нивната логика е погрешниот фокус: институциите мора да произведуваат општо добро, а квалитетот зависи од искуството, професионалната подготовка и одговорноста на раководството. Кога раководството на институцијата е партиско и кадарот се состои од партиски милитанти, вработениот има повеќе корист од политичките врски отколку од вештините, бидејќи и неговиот раководител е донесен од партијата, а не поради професионализам.Барајќи „меритократија“ при вработувањето, а дозволувајќи партизација на институциите, резултатот останува ист.
Најчевска и Давкова го бараат овој концепт уште при првото вработување, што е неправедно. Државата има обврска да им обезбеди работа на сите на кои им издава дипломи. Проблемот со градењето на институциите започнува по вработувањето, кога кадрите треба професионално да се подготвуваат.Раководството не треба да биде партиско, туку професионално, избрано преку менаџерско искуство, а не преку партиски филтри. Државата мора да биде неутрална кон институциите за да произведе квалитет.
Познавајќи ја коруптивната природа на нашиот менталитет (и македонскиот и албанскиот), каде личните, семејните, а сега и партиските врски се многу силни, спроведувањето на западните стандарди останува речиси невозможно. Тука лежи дефектот каде „куца“ меритократијата.Државата која произведува нееднаквост им дава повеќе права и привилегии на оние кои се блиску до партиите. Како може да се бара меритократија од дипломец, кога државата функционира со партиска логика? И самата претседателка Давкова дојде на власт на партиска основа; без поддршката на ВМРО, таа никогаш немаше да стане претседателка.
Само неутрален однос на државата, која бара стандарди и ги инспектира финансиите на транспарентен начин, може да донесе квалитет. На овој начин, раководителот на институцијата поставува стандарди, а државата бара отчетност. Квалитетот мора да се поставува од горе-надолу, а не обратно. Тука се разликува држава како Швајцарија, Белгија или Финска од Македонија.Поради овие неуспеси, Македонија ги претвори политичките проблеми во постојани блокади кои се рефлектираат во економијата. Неодамна и Косово ја престигна Македонија во поглед на економскиот развој. Сè додека државата не подготви стратешка економска политика – особено во време на енергетски и прехранбени кризи, каде Македонија има географски и климатски предности – таа ќе остане на опашката на Балканот.
