Mexhid MEHMETI
(Vështrim kritik për librin “Degëzim shikimesh” të Bilall Maliqit)
Në opusin poetik të Bilall Maliqit, libri “Degëzim shikimesh” paraqitet si njëra nga veprat më të plota dhe më të ndjera të tij, ku poeti ndërthur përvojën personale, fatin kolektiv dhe lëvizjen e pa¬ndërprerë të njeriut shqiptar ndër hapësira gjeografike e shpirtërore. Që në titull, libri sugjeron një shumësi perspektivash: shikime që ndahen, zgjerohen, shumohen dhe lidhen me trungun e përbashkët të identitetit. Ky “degëzim” nuk është shpërndarje kaotike, por është shtrirje organike e rrënjëve të kujtesës nëpër vende të ndryshme të botës.
Bilall Maliqi është poet i udhëtimit, por jo edhe i turizmit. Ai nuk përshkruan vende përmes pamjeve sipërfaqësore, por përmes rezonancës që ato krijojnë në shpirtin e tij. Qytetet evropiane, stacionet hekurudhore, liqenet, urat, kufijtë, aeroportet, malet e rrugët bëhen pika meditimi, ku ndeshen malli, vetmia, dashuria dhe shpresa.
Një nga motivet themelore të librit është “mërgimi, me të gjitha plagët e tij të heshtura. Në poezinë “Në portën e mërzisë”, poeti shkruan:
“Këtu çdo ditë
Mbillet shpresa për kthim
Në Itakën e lënë
Dhe ujiten me lotë të vakët…”
Këtu shfaqet qartë metafora homerike e Itakës, vendi i origjinës dhe kthimit, që për poetin shqiptar shndërrohet në simbol të atdheut të munguar. Mërgimi te Maliqi nuk është vetëm largësi fizike, por është gjendje e vazhdueshme pezullimi midis nisjes dhe kthimit.
Në shumë poezi të librit, autori i jep zë një “gjeografie emocionale”, ku çdo vend lidhet me një ndjenjë të caktuar. Në poezinë “Këtu gufon malli” ai shprehet:
“Këtu përditë gufon malli
E shfryhet shqip
Si baloni kuq e zi…”
Këtu malli nuk është më vetëm dhembje; ai bëhet identitet, gjuhë, flamur, frymëmarrje kombëtare. Është malli që “shfryhet shqip”, pra që ruan gjuhën dhe vetëdijen etnike në hapësira të huaja.
Një tjetër shtresë e rëndësishme e librit është “kujtesa familjare dhe brezore”. Poezia “Në Kufstein”, kushtuar babait, është ndër më të ndjerat e përmbledhjes. Aty poeti rikthen figurën e prindit mërgimtar, që sakrifikoi jetën në dhe të huaj:
“Këtu i mbolli djersët im at
Ato u rritën
Të degëzuara
U mbushën
Me gjethe mallëngjimi…”
Figura e babait shndërrohet në metaforë të brezit të tërë të punëtorëve shqiptarë në Evropë, të cilët mbollën djersën dhe korrën mallin.
Në aspektin stilistik, Bilall Maliqi kultivon poezi të lirë, me varg të shkurtër, të përmbledhur, shpesh me ngarkesë aforistike. Ai përdor me mjeshtëri figurën metaforike dhe simbolin. Uji, liqeni, ura, rruga, drita, hija, valixhja, treni, të gjitha janë objekte reale që marrin kuptim shpirtëror. Në poezinë “U ktheva” lexojmë:
“Nga atje u ktheva
Me një valixhe mallëngjim
Dhe me kujtime të lagura…”
Kjo “valixhe mallëngjimi” është një nga figurat më të goditura të librit: bagazh emocional që mërgimtari e bart gjithnjë me vete.
Poezia e Maliqit mbetet e lidhur ngushtë edhe me “çështjen kombëtare”. Në shumë tekste, kufijtë politikë shihen si ndarje artificiale të një gjuhe, një kujtese dhe një gjaku. Në poezinë “Drejt kufirit” ai shkruan:
“Që e ndan në dysh një gjuhë
Ishte kufi i qetë
I hapur
Sikur një zemër e bardhë…”
Ky vizion i kufirit si “zemër e bardhë” është dëshirë poetike për pajtim, bashkim dhe kalim të lirë ndër shqiptarë e popuj.
“Degëzim shikimesh” është një libër i lëvizjes së pandërprerë, por edhe i kthimit të përhershëm në vetvete. Nëpër faqet e tij, poeti udhëton nga Parisi në Zvicër, nga Gjermania në Austri, nga Shqipëria në trojet shqiptare, por qendra mbetet gjithmonë zemra shqiptare dhe etja për përkatësi.
Ky vëllim dëshmon se Bilall Maliqi është poet i ndjeshmërisë së matur, i mallit të fisnikëruar dhe i kujtesës që nuk dorëzohet. Ai shkruan me ton të qetë, pa retorikë të tepërt, por me një ngarkesë të sinqertë emocionale që prek lexuesin.
Në fund, “Degëzim shikimesh” mbetet një hartë poetike e shqiptarit bashkëkohor: njeri që lëviz shumë, humb shumë, por ruan brenda vetes trungun e rrënjëve. Dhe pikërisht për këtë arsye, ky libër lexohet jo vetëm si poezi, por si dëshmi shpirtërore e kohës sonë.
