Agim Vuniqi
Nëse një subjekt politik që ka fituar zgjedhjet deklaron në Kuvend: “Ne nuk kemi kandidat për President. Vlerësojmë se kjo pozitë duhet të jetë rezultat i konsensusit të gjerë parlamentar dhe jemi të gatshëm të mbështesim çdo kandidaturë që siguron unitetin institucional.” Atëherë pyetja juridike është nëse një qëndrim i tillë përbën shkelje kushtetuese. Përgjegjja eksplicite është: Jo!
Pyetje kushtetuese në krizë politike
Kriza e zgjatur institucionale në Kosovë ka hapur një çështje që deri më tani nuk është trajtuar në mënyrë të mjaftueshme në doktrinën kushtetuese: A imponon Kushtetuta e Republikës së Kosovës detyrim juridik për subjektet politike që të propozojnë domosdoshmërisht kandidat për President të Republikës?
Përgjigjja kërkon dallim të qartë ndërmjet tekstit kushtetues, interpretimit juridik dhe praktikës politike. Pikërisht aty ku Kushtetuta nuk shprehet në mënyrë eksplicite, fillon hapësira e interpretimit kushtetues, por jo e krijimit të detyrimeve të reja pa bazë normative.
Kuadri kushtetues: çfarë rregullon dhe çfarë nuk rregullon Kushtetuta
Kushtetuta e Republikës së Kosovës rregullon në mënyrë të detajuar procedurën e zgjedhjes së Presidentit, përfshirë shumicat e nevojshme dhe raundet e votimit në Kuvend. Megjithatë, ajo nuk përmban dispozitë të shprehur që obligon një grup parlamentar, subjekt politik apo koalicion qeverisës të paraqesë detyrimisht një kandidaturë.
Nga pikëpamja e interpretimit strikt juridik (interpretim tekstual), kjo mungesë nuk mund të zëvendësohet automatikisht me një detyrim të nënkuptuar, përveç nëse një i tillë nxirret në mënyrë të arsyetuar nga parimet kushtetuese dhe jurisprudenca përkatëse.
Ky dallim është thelbësor: mungesa e një norme nuk është e njëjtë me ekzistencën e një detyrimi të nënkuptuar, përveç nëse kjo justifikohet përmes interpretimit sistematik dhe teleologjik të Kushtetutës.
A ekziston detyrim për kandidaturë? Analiza e situatës juridike
Në këtë kuptim, nëse një subjekt politik që ka fituar zgjedhjet deklaron në Kuvend:
“Ne nuk kemi kandidat për President. Vlerësojmë se kjo pozitë duhet të jetë rezultat i konsensusit të gjerë parlamentar dhe jemi të gatshëm të mbështesim çdo kandidaturë që siguron unitetin institucional.”
atëherë pyetja juridike është nëse një qëndrim i tillë përbën shkelje kushtetuese.
Nga këndvështrimi i interpretimit të drejtpërdrejtë të tekstit kushtetues, përgjigjja është jo, sepse Kushtetuta nuk e formulon si detyrim pozitiv paraqitjen e kandidaturës.
Kushtetuta rregullon procedurën e zgjedhjes, jo obligimin për prodhimin e kandidaturës. Prandaj duhet bërë dallim ndërmjet:
pjesëmarrjes në procedurën e votimit;
sigurimit të kuorumit;
ushtrimit të së drejtës së votës;
dhe ekzistencës së një kandidature të formalizuar.
Këto kategori nuk janë të njëjta as në teori kushtetuese, as në praktikën parlamentare.
Në rastin e mungesës së kandidaturës, Kuvendi nuk ndodhet në situatë të dështimit të procedurës së votimit, por në një fazë paraprake ku nuk është aktivizuar ende objekti i votimit. Kjo e dallon qartë nga bllokimi procedural brenda një procesi ekzistues votimi.
Dallimi ndërmjet normës kushtetuese dhe praktikës politike
Në praktikën krahasuese evropiane, nuk është e pazakontë që subjektet politike të mos formalizojnë kandidatura pa arritur më parë marrëveshje politike. Megjithatë, kjo mbetet çështje e kulturës politike dhe strategjisë parlamentare, jo detyrim i drejtpërdrejtë kushtetues.
Është thelbësore të theksohet se praktika politike nuk krijon automatikisht normë kushtetuese. Edhe nëse në disa raste partitë kanë vepruar në mënyrë të koordinuar për të propozuar kandidatë, kjo nuk e shndërron sjelljen politike në detyrim juridik të përgjithshëm.
E drejta kushtetuese kërkon bazë normative të qartë ose interpretim të konsoliduar gjyqësor për të krijuar detyrime të tilla.
Një qasje politike alternative: konsensusi si zgjidhje
Në nivel politik, një shumicë parlamentare mund të deklarojë:
“Ne nuk paraqesim kandidat në këtë fazë dhe ftojmë të gjitha subjektet politike të propozojnë kandidatura, duke u angazhuar të mbështesim çdo figurë që siguron funksionimin dhe unitetin kushtetues të shtetit.”
Një qasje e tillë nuk përbën tërheqje nga përgjegjësia politike, por zhvendosje të procesit drejt konsensusit, në përputhje me natyrën unifikuese të institucionit të Presidentit në sistemin kushtetues të Kosovës.
Roli i Gjykatës Kushtetuese në rast bllokimi institucional
Në rast të një situate të zgjatur bllokimi institucional, çështja mund të kërkojë interpretim nga Gjykata Kushtetuese. Në këtë kontekst, Gjykata do të duhej të shqyrtonte:
nëse Kushtetuta krijon detyrim të nënkuptuar për paraqitjen e kandidaturës;
nëse një detyrim i tillë mund të nxirret nga parimi i funksionimit të institucioneve;
nëse mungesa e kandidaturës përbën shkelje kushtetuese apo vetëm mosmarrëveshje politike;
dhe si ndikon kjo situatë në vazhdimësinë e funksionimit të Kuvendit.
Deri më sot, Kushtetuta nuk ofron përgjigje eksplicite për këto çështje, dhe as jurisprudenca nuk ka vendosur një standard të qartë që e shndërron propozimin e kandidatit në detyrim juridik të detyrueshëm.
Prandaj, çdo pretendim për ekzistencën e një obligimi të tillë duhet të mbështetet në interpretim të arsyetuar kushtetues, jo në supozim politik.
Parimi i funksionimit të institucioneve dhe kufijtë e tij
Edhe pse Kushtetuta nuk imponon shprehimisht detyrim për kandidaturë, ajo bazohet në parimin e funksionimit të rregullt dhe të vazhdueshëm të institucioneve shtetërore.
Ky parim nënkupton se aktorët institucionalë duhet të veprojnë në mënyrë që të mos bllokojnë funksionimin e sistemit kushtetues.
Megjithatë, duhet bërë dallim i qartë: mospropozimi i kandidatit nuk është automatikisht shkelje kushtetuese, përveç nëse shndërrohet në mjet të qëllimshëm bllokimi institucional që cenon funksionimin e shtetit në mënyrë të vazhdueshme dhe të pajustifikueshme.
Në këtë rast, problemi juridik nuk është mungesa e kandidaturës, por abuzimi i mekanizmave proceduralë në kundërshtim me frymën e Kushtetutës.
Kufiri mes politikës dhe së drejtës
Kriza aktuale institucionale tregon se jo çdo situatë politike ka zgjidhje të drejtpërdrejtë në tekstin kushtetues. Kjo e bën të domosdoshme një kulturë më të avancuar të interpretimit kushtetues, ku dallimi ndërmjet normës juridike, interpretimit gjyqësor dhe praktikës politike respektohet në mënyrë strikte.
Nëse Kushtetuta nuk parashikon shprehimisht detyrim për paraqitjen e kandidatit për President, atëherë një detyrim i tillë nuk mund të krijohet vetëm përmes interpretimit politik.
Nëse, nga ana tjetër, konsiderohet se një detyrim i nënkuptuar ekziston, atëherë ai duhet të artikulohet qartë nga Gjykata Kushtetuese dhe të bëhet pjesë e jurisprudencës së konsoliduar, jo e debatit politik.
Në një shtet kushtetues, boshllëqet normative nuk plotësohen me presion politik, por me interpretim të kujdesshëm juridik dhe me respektim të kufijve ndërmjet së drejtës dhe politikës. Vetëm në këtë mënyrë ruhet ekuilibri ndërmjet sovranitetit parlamentar, përgjegjësisë së subjekteve politike dhe stabilitetit institucional të Republikës së Kosovës.
