Nikica Korubin
Dilema nëse ka përfunduar tranzicioni mendor nga një sistem totalitar („socializmi vetëqeverisës“) në një sistem demokratik (demokracia parlamentare), në fakt, nuk është mbyllur kurrë. As tek ne, as në rajon, në vendet e ish-Jugosllavisë. Kjo dilemë asnjëherë nuk ka pasur të bëjë me qytetarët, të cilët e kanë pranuar lehtë demokracinë, por me elitat politike dhe shoqërore, të cilat e kanë pranuar me vështirësi ose nuk e kanë pranuar fare. Të kamufluara në rolin e profesorëve, intelektualëve, akademikëve, politikanëve, gazetarëve dhe në të gjitha pozitat që nënkuptonin pushtet, të cilat duhej të „tranzitonin“ nga „njëmendësia“ në „shumëmendësi“, por pa ndryshuar pozitat e tyre.
Në aspektin retorik, ky i ashtuquajtur „kapacitet demokratik“ shihet më së miri në përshkrimin e sistemit politik në të cilin jetojmë pas shpërbërjes së RSFJ-së. Këtë përshkrim e bëjnë pikërisht ata që, në pjesën më të madhe, e kanë udhëhequr tranzicionin politik dhe kanë qenë pjesë e „partisë“ (Partisë Komuniste). Ata flasin vazhdimisht për „sistemin shumëpartiak“, në dallim nga „sistemi njëpartiak“ i mëparshëm, dhe jo për „demokracinë parlamentare“, që është përkufizimi i saktë i vetë sistemit politik.
Kjo, me gjasë, dëshmon në mënyrë të pavetëdijshme se thelbi i rregullimit politik, në botëkuptimin e tyre të maskuar demokratik, nuk lidhet me ndarjen kushtetuese të pushteteve (legjislativ, ekzekutiv dhe gjyqësor), por me partinë dhe numrin e partive. Pra, a është pikërisht „partia“, përveçse instrumenti që është keqpërdorur ndër vite për „partizimin e institucioneve“, duke e dobësuar besimin në „rregullimin demokratik“, njëkohësisht edhe „karremi“ për ta vënë në pikëpyetje tërë konceptin e „sistemit“, përkatësisht të „demokracisë parlamentare“?
Dhe a po e shohim këtë në praktikë, më së qarti, te „lëvizja studentore“ në Serbi, ku nën petkun e „sundimit të ligjit“ (që është motivi real i qytetarëve), po zhvillohet një rikthim i heshtur drejt „njëmendësisë“, përkatësisht një forme të caktuar të „socializmit vetëqeverisës“? Sepse edhe në ish-Jugosllavi, mantra e „socializmit vetëqeverisës“, sipas së cilës gjoja „populli punonjës“ qeveriste vetë, ishte thjesht një „magji për popullin“, ndërkohë që në realitet pushtetin, në mënyrë mjaft brutale, e ushtronte „partia“. A mos vallë edhe „iluzioni i pushtetit“, që fshihet pas „listës studentore“, përfaqëson pushtetin real të qytetarëve apo të dikujt tjetër?
Është domethënëse dhe interesante që fitorja kaq bindëse e atyre që pretendojnë se luftojnë për „sundimin e ligjit“, vetëm pak ditë pas zgjedhjeve, nuk mori pothuajse asnjë urim nga vendet e BE-së, SHBA-ja dhe shtetet perëndimore, pra nga vendet ku sundimi i ligjit është realitet. Edhe urimet formale që morën nga BE-ja ngjajnë më shumë me një paralajmërim të kujdesshëm dhe diplomatik sesa me përgëzim për një fitore, në parim, të bindshme të „opsionit demokratik“.
Po aq interesante është edhe fakti se objektivi kryesor i sulmeve para zgjedhjeve, gjatë fushatës dhe pas tyre ishte lista e përbërë nga disa parti për „Serbinë evropiane“, dhe jo partia në pushtet, por vetë „lista studentore“. Në aspektin retorik dhe simbolik, kjo e fundit u barazua me vetë pushtetin. E çuditshme, apo ndoshta jo?
Arsyet për të cilat këto parti sulmoheshin në zgjedhjet e mëparshme, për shkak të pjesëmarrjes në kushte të pretenduara si „të uzurpuara zgjedhore“, papritur, në këto zgjedhje, të organizuara në të njëjtat kushte të pretenduara si „të uzurpuara“, nuk përbëjnë më arsye për shqetësim. Madje, askush nuk flet për parregullsi zgjedhore. Kjo mund të nënkuptojë vetëm njërën nga dy gjërat: ose zgjedhjet kanë qenë demokratike gjatë gjithë kohës, ose mungesa e demokracisë nuk ka qenë kurrë pengesë.
Kjo na çon te rezultati, paraqitja e tij dhe thelbi, të cilat do të bëhen më të qarta gjatë muajve të ardhshëm. Për momentin, rezultati është pothuajse mungesë e plotë e partive politike në sistemin formal politik, në parlament (përveç njërës). Paraqitja e këtij procesi janë të ashtuquajturat „aksione punëtore“, ku „populli“ (dhe jo qytetarët), përmes uzurpimit të drejtpërdrejtë të hapësirave publike dhe kompetencave të pushtetit lokal, në kufijtë e anarkisë, pastron, lyen dhe mbjell, pa u marrë me politikë. Ndërsa thelbi qëndron te fakti se, pas paravanit të „listës studentore“, nuk dihet se kush i merr vendimet, pra kush merret me politikë. Një kolektiv apo individë?
Nëse bëhet fjalë për një kolektiv, atëherë kjo është në thelb jodemokratike, sepse në demokraci „qytetari“, pra „individi“, është bartësi i të drejtave dhe detyrimeve, si dhe i ligjshmërisë, legjitimitetit dhe sovranitetit të shoqërisë dhe shtetit. Ndërsa në rastin e „listës studentore“, nëse tashmë ka individë të caktuar, ata janë „profesorë, akademikë dhe intelektualë“, të cilët, meqë ra fjala, vijnë nga i njëjti sistem vlerash, ose nga mungesa e tij. Këtu lind një dilemë e madhe: kush, në një shoqëri të uzurpuar dhe autoritare, mund të jetë profesor, akademik apo intelektual dhe, në të njëjtën kohë, të ketë bindje demokratike?
E aq më pak të jetë i orientuar drejt Evropës, sepse kërkesat për sundimin e ligjit dhe institucione të lira janë thelbësisht evropiane, perëndimore dhe demokratike. Pikërisht për këtë arsye, sipas autorit, „lëvizja studentore“ nuk ka një orientim të qartë politik proevropian. Sepse, nëse synohen marrëdhënie të mira me Rusinë apo Kinën, çfarë nevoje do të kishin për „sundimin e ligjit“ dhe „institucione të lira demokratike“?
Një gjë është „ajo që dëshiron të dëgjojë populli“, ndërsa krejt tjetër „ajo që elitat dëshirojnë të ruajnë“. Kjo është mospërputhja dhe kontradikta kryesore e tërë konceptit të „lëvizjes studentore“ gjatë vitit të fundit.
Disa thonë se fitorja e këtij koncepti të „lëvizjes studentore“ në zgjedhje parlamentare, formalisht demokratike, do të studiohet në teorinë politike. Por pyetja e madhe është se çfarë saktësisht do të studiohet. A do të studiohet mënyra se si realizohet inxhinieria politike, përmes së cilës, për herë të parë, nga demokracia kalohet sërish në një autokraci apo partitokraci të tipit „socialist vetëqeverisës“? Si të „ringjallet“ ideja e Jugosllavisë, pa u vënë re, duke e bërë të duket si një proces „vullnetar“? Kush dëshiron, le të bashkohet!
Një retrogradë e pastër, siç do të thoshin „Laibach“, të cilët gjatë karrierës së tyre e kanë paraqitur në mënyrë brilante thelbin e „totalitarizmit“ dhe „kolektivit“. Retrograda nuk është regres, por retro-avantgardë. Dhe po, ata patën guximin dhe dinjitetin që në Sarajevën e pushtuar, në vitin 1995, kur po nënshkruhej Marrëveshja e Dejtonit, ta interpretonin versionin e tyre të „Marshit të Drinës“. Kjo ishte një mënyrë për t’u përballur me traumën që po përjetonte atëherë Bosnja dhe Hercegovina, si dhe një simbol se ato krime do të ndiqeshin penalisht, do të kuptoheshin, pranoheshin dhe do të bëheshin objekt i vetëreflektimit nga ata që i kishin kryer.
Si individë, ashtu edhe si shoqëri. Për momentin, „elita serbe“, e fshehur pas „listës studentore“, ka ndalur te një tjetër interpretim i „Marshit të Drinës“, me Kushtetutën serbe në dorë, në të cilën „Kosova dhe Metohia“ paraqitet si pjesë përbërëse e Serbisë. Por pa pjesën më të vështirë, atë të vetëreflektimit dhe përballjes me të kaluarën e vet.
Larg realitetit dhe larg botës perëndimore. Vetë duhet të vendosin nëse dëshirojnë të afrohen më shumë me një koncept të ri frankenshtajnian të Jugosllavisë „socialiste vetëqeverisëse“ (përpjekja e tretë), të dalë nga ëndrrat e tyre, apo me BE-në demokratike, që është pjesë e realitetit tonë. Të dyja nuk mund të arrihen njëkohësisht. Dhe asnjëherë nuk ka qenë e mundur.
