Shkup, 8 shtator 2026 – Me rastin e 35-vjetorit të pavarësisë së Maqedonisë, figura që ishin drejtpërdrejt të përfshira në procesin e krijimit të shtetit të pavarur, por edhe dëshmitarë të zhvillimeve të asaj kohe, rikthyen në vëmendje dilemat, përplasjet politike dhe atmosferën që i parapriu referendumit të vitit 1991.
Në një panel të organizuar në pllajën e Vilës Vodno, me titull “8 Shtatori përmes prizmit të pjesëmarrësve dhe dëshmitarëve të drejtpërdrejtë”, u diskutua për dimensionet juridike, politike dhe etnike të referendumit, formulimin e pyetjes referendare, miratimin e Kushtetutës dhe qëndrimet e partive shqiptare.
Në diskutim morën pjesë Tuše Goshev, Naser Ziberi, Lambe Arnaudov, Muhamed Halili, Petar Goshev, Blagoj Hanxhiski, Todor Petrov, Slave Naumovski, Gjulistana Markovska, si dhe gazetarët Pande Kolemishevski dhe Aleksandar Çomovski.
Presidentja Gordana Siljanovska-Davkova, nën patronazhin e së cilës u zhvillua aktiviteti, vlerësoi se gjenerata që mori pjesë në krijimin e shtetit të pavarur e kreu një akt historik shtetformues, por theksoi se ndërtimi i një shteti funksional është proces i gjatë.
Sipas saj, organizimi i zgjedhjeve, miratimi i Kushtetutës dhe krijimi i institucioneve ishin hapa vendimtarë, ndërsa sfida mbetet ndërtimi i një demokracie stabile, funksionale dhe efikase.
Siljanovska-Davkova veçoi kontributin e Kuvendit të parë shumëpartiak, qeverisë eksperte dhe figurave politike si Kiro Gligorov, Stojan Andov, Nikolla Klusev, Petar Goshev dhe Abdurahman Aliti, të cilët, sipas saj, me përgjegjësi shtetërore mundësuan pavarësimin në mënyrë paqësore, në një kohë kur Jugosllavia po shpërbëhej në mënyrë të përgjakshme.
Ajo gjithashtu theksoi pjesëmarrjen e lartë në referendum dhe mbështetjen e madhe për pavarësinë, duke i cilësuar ato si bazë të legjitimitetit demokratik të procesit.
Ziberi: Shqiptarët paralajmëruan për problemet
Naser Ziberi rikujtoi paralajmërimet e përfaqësuesve politikë shqiptarë para referendumit dhe gjatë miratimit të Kushtetutës.
Ai bëri thirrje për më shumë pjesëmarrje qytetare në proceset vendimmarrëse dhe për një politikë që, sipas tij, duhet të shërbejë si instrument për realizimin e interesave më të larta të qytetarëve.
Muhamed Halili shprehu keqardhje që kërkesat dhe qëndrimet e partive shqiptare të asaj kohe nuk ishin kuptuar në mënyrë adekuate dhe në kohën e duhur.
Ai kritikoi edhe pushtetin e atëhershëm për kontributin e pamjaftueshëm në përmirësimin e marrëdhënieve ndëretnike, duke vlerësuar se problemet e atëhershme më vonë prodhuan keqkuptime dhe tensione të reja.
“Kushtetuta dhe vendimet u diskutuan në rreth të ngushtë”
Petar Goshev vuri në pah rëndësinë e ASNOM-it në krijimin e shtetësisë maqedonase dhe theksoi se Republika e Maqedonisë hyri si shtet i barabartë në federatën jugosllave dhe më pas u shkëput prej saj mbi bazën e së drejtës për vetëvendosje.
Ai kritikoi mbylljen e proceseve vendimmarrëse në një rreth të ngushtë politikanësh dhe përmendi negociatat e fshehta për çështje me rëndësi shtetërore.
Ndërkaq, Blagoj Hanxhiski vlerësoi qasjen shtetërore të Kiro Gligorovit dhe bëri thirrje për bashkim politik, veçanërisht për zgjidhjen e çështjeve strategjike dhe integrimin në Bashkimin Evropian.
Gazetarët: Historia e 35 viteve duhet të hulumtohet
Gazetari Pande Kolemishevski foli për rolin e mediave në procesin e pavarësimit, ndërsa kërkoi që dilemat dhe paqartësitë e shumta rreth krijimit të shtetit të pavarur të hulumtohen në mënyrë shkencore dhe profesionale.
Aleksandar Çomovski foli për frikën dhe rezervat e elitave politike të asaj kohe përballë vendimeve kyçe, duke argumentuar se historia më e re e vendit ende ka nevojë për një trajtim më serioz shkencor.
Sipas tij, Instituti për Histori Kombëtare duhet të ketë rol të rëndësishëm në ndriçimin e kësaj periudhe.
Mesazhi i përbashkët: Sot duhet konsensus si në vitin 1991
Në panel u rikujtuan edhe sfidat me të cilat u përballën deputetët e parë shumëpartiakë, puna e Komisionit për Punë të Jashtme, aplikimi për anëtarësim në OKB dhe përplasjet politike të viteve të para të pavarësisë.
Mesazhi që doli nga diskutimi ishte i qartë: 35 vjet pas referendumit, vendit i duhet sërish bashkimi politik dhe konsensusi për çështjet më të rëndësishme strategjike.
Pjesëmarrësit vlerësuan se, ashtu si në vitin 1991, edhe sot vendimet për të ardhmen e shtetit duhet të vendosen mbi interesin e qytetarëve dhe perspektivën e brezave të rinj.
