Shkruan: Rami Qerimi
Nëse romani “Les Misérables” i Victor Hugo ngre pyetjen klasike nëse ligji është gjithmonë i drejtë, rastet bashkëkohore politike e shtrojnë këtë dilemë në një plan më kompleks: a zbatohet ligji në mënyrë të barabartë, apo instrumentalizohet nga pushteti? Në këtë kuptim, rasti i z. Artan Grubi në Maqedoninë e Veriut ofron një terren të përshtatshëm për një analizë njëkohësisht politike dhe juridike, ku drejtësia nuk shihet vetëm si normë, por si praktikë reale institucionale.
Ndryshe nga Jean Valjean, i cili në “Les Misérables” përfaqëson individin e shtypur nga një ligj i padrejtë, një funksionar i lartë publik është subjekt i një standardi më të lartë përgjegjësie. Kjo do të thotë se çdo hetim apo procedurë ndaj tij nuk duhet parë si padrejtësi në vetvete, por si pjesë e domosdoshme e mekanizmit të llogaridhënies në një shtet demokratik. Megjithatë, pikërisht këtu lind problemi themelor: a kemi të bëjmë me drejtësi të vërtetë, apo me drejtësi selektive?
Nga një perspektivë juridike, çdo procedurë penale duhet të mbështetet në parimet bazë të shtetit të së drejtës: prezumimin e pafajësisë, barazinë para ligjit dhe pavarësinë e organeve të ndjekjes penale. Këto parime janë të garantuara jo vetëm nga legjislacioni i brendshëm, por edhe nga standardet e Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut, e cila ka theksuar vazhdimisht se drejtësia nuk duhet vetëm të bëhet, por edhe të duket se po bëhet. Nëse një rast i profilit të lartë perceptohet si i motivuar politikisht, atëherë edhe një procedurë formalisht e rregullt humbet legjitimitetin e saj publik.
Në planin politik, rasti i Artan Grubit nuk mund të shkëputet nga konteksti i ndryshimeve të pushtetit dhe rivaliteteve ndërpartiake. Historia politike në Maqedoninë e Veriut ka treguar se drejtësia shpesh është vendosur në kufirin e rrezikshëm midis pavarësisë dhe ndikimit politik. Kjo krijon një dyshim të arsyeshëm publik: a po përdoret drejtësia si instrument për të goditur kundërshtarët, apo si mjet për të garantuar përgjegjësi dhe transparencë?
Në këtë pikë, figura e Javert merr një dimension të ri simbolik. Ai përfaqëson ligjin e zbatuar në mënyrë mekanike dhe të verbër, pa reflektim mbi drejtësinë materiale. Në kontekstin bashkëkohor, rreziku nuk është vetëm formalizmi juridik, por edhe selektiviteti, ku një ligj që zbatohet me rigorozitet ndaj disa individëve dhe me tolerancë ndaj të tjerëve nuk është më ligj në kuptimin e drejtësisë, por instrument pushteti.
Nga ana tjetër, një qasje e kundërt , relativizimi i përgjegjësisë penale përmes justifikimeve politike është po aq problematike. Thirrjet për “persekutim politik” nuk mund të përdoren si mburojë automatike ndaj çdo hetimi. Kjo do të çonte në një imunitet de facto për zyrtarët e lartë dhe do të minonte vetë konceptin e shtetit të së drejtës. Prandaj, sfida qëndron në ruajtjen e një ekuilibri të brishtë: ndjekje penale të vendosur, por tërësisht të bazuar në ligj dhe prova, pa ndikim politik.
Në këtë kuadër, rasti duhet të vlerësohet përmes disa pyetjeve kyçe juridike:
A ekziston një bazë e qartë provash për procedurën penale?
A respektohen standardet e procedurës së rregullt (due process)?
A trajtohen raste të ngjashme në mënyrë të barabartë?
A ka indikacione për ndërhyrje politike në proces?
Vetëm përgjigjet bindëse ndaj këtyre pyetjeve mund të përcaktojnë nëse kemi të bëjmë me drejtësi apo me instrumentalizim të saj.
Në përfundim, ndryshe nga narrativa morale e “Les Misérables”, ku konflikti midis ligjit dhe ndërgjegjes zgjidhet në favor të humanizmit, realiteti politik dhe juridik është shumë më i ndërlikuar. Në rastin e z. Artan Grubi, sfida nuk është të zgjedhim midis ligjit dhe moralit, por të sigurojmë që ligji të mos shkëputet nga drejtësia dhe të mos shndërrohet në instrument të pushtetit.
Nëse drejtësia në Maqedoninë e Veriut arrin të veprojë në mënyrë të paanshme, transparente dhe të bazuar në prova, atëherë ky rast mund të shndërrohet në një moment konsolidimi institucional. Në të kundërtën, ai rrezikon të mbetet një episod tjetër që thellon mosbesimin publik dhe konfirmon perceptimin se ligji nuk është i njëjtë për të gjithë.
Po e përfundojmë këtë qëndrim me theksin se, kur hetimet shoqërohen me presion publik, deklarata politike apo stigmatizim mediatik, parimi i prezumimit të pafajësisë rrezikon të shkelet. Në këto kushte, procedura penale nuk funksionon më si mekanizëm drejtësie, por si mjet presioni.
Së dyti, çdo hetim duhet të mbështetet në një bazë të qartë dhe të mjaftueshme provash. Nëse ekzistojnë dyshime se procedura është iniciuar ose vazhdohet pa standarde të forta provuese, atëherë vetë vazhdimi i saj bie ndesh me parimin e ligjshmërisë. Një hetim i dobët nuk forcon drejtësinë, por e dëmton atë, duke krijuar precedent të rrezikshëm për përdorimin selektiv të mekanizmave penalë.
Së treti, në kontekstin politik të Maqedonisë së Veriut, nuk mund të injorohet rreziku i instrumentalizimit të drejtësisë. Historia e tranzicionit ka treguar se procedurat ndaj figurave të larta shpesh perceptohen si të ndikuara nga dinamika politike. Nëse ekziston qoftë edhe perceptimi i arsyeshëm se një hetim është selektiv ose i motivuar politikisht, atëherë ai humbet legjitimitetin publik.
Për këto arsye, ndërprerja e hetimit ndaj z. Artan Grubi nuk duhet parë si akt politik, por si domosdoshmëri për mbrojtjen e integritetit të sistemit juridik. Drejtësia nuk forcohet duke vazhduar procese të dyshimta, por duke garantuar që çdo procedurë të jetë e drejtë, e bazuar në prova dhe e lirë nga çdo ndikim i jashtëm.
Në fund, sfida reale për Maqedoninë e Veriut nuk është të ndëshkojë individë me çdo kusht, por të ndërtojë një sistem drejtësie që vepron mbi parime dhe jo mbi interesa. Nëse këto parime nuk respektohen, atëherë ndërprerja e një hetimi nuk është dobësi, por shenjë e pjekurisë juridike.
