Surroi: Në “Pikë”, mysafir Blerim Shala – gazetar, shkrimtar, aktivist politik i njohur në të gjitha periudhat. Po e shfrytëzojmë një rast, sepse një pjesë të madhe të aktivitetit e kemi bërë bashkë. Blerim, mirë se vjen!
Shala: Mirë se të gjeta, të faleminderit për ftesën!
Surroi: Po e shfrytëzojmë për një bashkëbisedim, i cili është më shumë se sa ndonjë gjë tjetër, një rishikim i historisë të cilën e kemi kaluar bashkë. Edhe po dua ta filloj me një moment, momentin e parë në të cilin ti bëhesh personalitet politik…
E ke kryer Filozofikun, përcaktimi yt është gjithnjë e më shumë, për libra pak më të thelluar filozofikë dhe ndodh një mbledhje e Lidhjes së Rinisë Socialiste të “Rilindjes” në vitin 1987-1988 edhe ti diskuton kundër ndryshimeve kushtetuese, që është krejt jashtë fahut tënd dhe nuk je bash ndonjë aktivist i madh i Lidhjes së Rinisë Socialiste. Pse ndodhi?
Shala: Po ndodh për shkak të rrethanave që u krijuan, ambientit që u krijua në Kosovë veçmas prej vitit 1981 e këndej kur faktikisht e gjithë shoqëria ishte nën presion të vazhdueshëm të Serbisë dhe pushtetit atëhershëm të Jugosllavisë që ta ndryshojë statusin e saj dhe në atë periudhë, siç e dimë, filluan diskutimet për ndryshimin e Kushtetutës së Serbisë dhe ishte evident presioni që ne të dorëzohemi si shoqëri, si elitë politike teksa gjithnjë e më pak elita e atëhershme politike komuniste kishte fuqi në duart e veta që t’u rezistojë atyre presioneve dhe ne si popull mendoj që në vjeshtën e vitit 1988, shndërrohemi për herë të parë në popull politik, në “Demos”.
Ne kemi pasur rezistencë prej okupimit të vitit 1912 e këndej… rezistencë ilegale, legale, të majtë, të djathtë…, por si popull kemi qenë pak më të lënë anash, me gjasë ashtu ndodh në demokracitë edhe të arritura e jo më te ne. Por në vjeshtën e 1988-se pamë një shoqëri të tërë të ngrihet në këmbë, një popull të tërë të ngrihet në këmbë kundër ndryshimeve kushtetuese dhe unë në frymën e asaj kryengritjeje, mund ta quaj lirisht, politike…
Surroi: Por kjo ka ndodhur para protestave…
Shala: Po, po para protestave, sepse u krijua fryma politike në Kosovë që gjërat e këqija s’do të ndryshojnë, në qoftë se ne nuk rezistojmë si shoqëri dhe si elitë politike.
Unë isha atëherë akoma djalë i ri ishim së bashku me Halil Matoshin dhe kolegë të tjerë në “Zërin e Rinisë” dhe e pamë të arsyeshme që të flasim publikisht. U krijua njëfarë ventili çlirues, dorën në zemër. U humb frika.
U humb frika dhe midis frikës dhe turpit, gjithmonë turpi është më i fuqishëm si ndjenjë. Unë mund ta them, edhe kur shpërtheu lufta e Ushtrisë Çlirimtare Kosovës, se ne faktikisht u detyruam midis frikës së turpit ta zgjedhim turpin, sepse turpi ishte shumë ndjenjë më e fuqishme dhe na la pa frikë. Edhe në atë vitin 1988 na la pa frikë faktikisht turpi se ne ishim në gjendje të bënim çfarëdo qoftë, me metoda politike dhe me protesta pastaj paqësore, që ta mbajmë statusin e vitit 1974.
Surroi: Qysh e krahason 1981-shin dhe 1988-n? Çka ka ndodhur, cili është dallimi?
Shala: Dallimi thelbësor është ndoshta edhe në parulla. Më kujtohet që parulla kryesore më 1981 ka qenë “Republikë, Kushtetutë, ja me hatër, ja me luftë”.
Parulla kryesore e 1988-s ka qenë: “Krejt Kosova ka votu, Kushtetutën mos me e ndërru!”
Një herë mendonim që Kushtetuta e vitit 1974 nuk i përmbush të gjitha, që objektivisht nuk i ka përmbushur të gjitha kërkesat tona, vullnetin politik të shqiptarëve të Kosovës, por pastaj e kuptuam si popull politik, mund ta them, që duhet ta mbajmë statusin që e kishim në vitin 1974, nëse duam të avancojmë më tej në ato periudha të turbullta që vinin.
Ne e dinim që po vijnë periudhat e turbullta në Jugosllavi, nuk e dinim që do të shembet Muri i Berlinit, që do të shkatërrohet Lufta e Ftohtë, që do të ndodhë një lëvizje tektonike epokale.
Por megjithatë, ishim të detyruar të hynim në histori para popujve të tjerë, që është interesante për popullin shqiptar të Kosovës.
Ky është, mendoj, dallimi kryesor mes 1981-tës dhe 1988-s, por, përndryshe historia nuk njeh pendim. Domethënë, ka ndodhur një ngjarje e tash nuk mund të pendohesh, kanë ndodhur gjithë ato zhvillime politike dhe historike në Kosovë, dhe ne arritëm aty ku u desh në vitin 1988, ta mbrojmë me të gjitha mjetet Kushtetutën e vitit 1974.
Surroi: Është interesant që ty të gjen kjo valë historike…, ekziston një histori familjare shumë interesante te ti.
Gjyshi yt ka qenë i trajnuar për parashutist, për të zbritur në Shqipëri, për të luftuar kundër Enver Hoxhës në atë grupin e parë, të cilin e ka iniciuar si projekt baba i Frank Wisnerit, mikut tonë me të cilin pastaj do të bashkëpunojmë shumë.
Baba yt lind në Shqipëri si emigrant, po bile e mbaj mend si redaktor në sport, në “Rilindje”, edhe në atë kohë u ringjall kjo në mediet serbe se ka shumë emigrantë nga Shqipëria dhe në mesin e tyre ishte edhe babai yt, Ali Shala, redaktor i madh i sportit.
Dhe ti je gjenerata e tretë, e cila i hyn në një valë krejtësisht tjetër të lindjes së popullit politik.
Shala: Po, është e vërtetë.
Gjyshi im ka qenë pjesë e përpjekjeve këtu në Kosovë së pari, ka qenë pjesë e NDSH-së, atëherë kur u themelua në vitin 1944/45, ka qenë në Luftën e Drenicës, ku është plagosur rëndë, pastaj ka emigruar në Greqi dhe prej Greqisë ka filluar trajnimet në Itali dhe në Greqi, ka qenë formalisht i rekrutuar nga CIA në vitin 1950 dhe në mesin e atyre parashutistëve të parë që disa herë ka zbritur në Shqipëri, me atë idenë që, e dimë së bashku, që Shqipëria është pjesa më e dobët e zinxhirit të madh komunist dhe mund të ndryshohet sistemi komunist në Shqipëri.
Kjo u thellua edhe më shumë pas ndryshimit të zhvillimeve në Jugosllavi. Jugosllavia megjithatë kaloi nga kampi komunist në një kamp të vetin dhe u krijua një përshtypje që ndoshta mund të lidhet edhe Shqipëria me Jugosllavinë edhe gjyshi ishte pjesë e këtyre përpjekjeve. Fatkeqësisht është vrarë në Shqipëri në vitin 1952. E kam marrë dosjen e tij, se e kishte ruajtur dhe kishte krijuar Sigurimi i Shtetit…, shumë interesante, ku në mënyrë mjaft teknike dhe faktike përshkruhet, do të thotë nuk ka aty ideologji në atë dosje, që është një përshtypje shumë interesante.
Pastaj babai ka lindur në Shqipëri se ka qenë gjyshi emigrant atje, në vitin 1936. Ata janë kthyer në Kosovën e vitit 1941…
Surroi: Në Shqipërinë e Madhe.
Shala: Në Shqipëri të Madhe…, dhe janë zhvilluar pastaj si familje, me të gjitha hjekat, me të gjitha problemet, si të gjitha familjet tjera, na është konfiskuar krejt pasuria pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, por jeta e kishte këtë logjikë, do të thotë edhe në fund mendoj që, nëse mund ta them ashtu, kam pse krenohem për familjen. Po edhe në përgjithësi, si shoqëri, kemi bë punë tepër të mëdha në vitet e pasluftës, definitivisht pas Kushtetutës së 1974, kemi mbijetuar në një periudhë, faktikisht. Arritja më e madhe, nëse mund ta them kështu, programi më i suksesshëm politik i shqiptarëve të Kosovës ka qenë mbijetesa.
Surroi: Unë desha këtë me e marrë si metaforë, sepse shekulli i 20-të i ka përplasur qytetarët e Kosovës andej-këndej.
Por, në vitin 1988, siç thua, lind populli politik, i cili është produkt i Universitetit të Prishtinës, i televizionit, i “Rilindjes”, domethënë ideja e mëvetësisë së Kosovës krijohet më herët, me autonominë e saj.
Shala: Është periudhë që unë shpesh e quaj periudha e iluminizmit komunist.
Ai është një iluminizëm, po një rilindje kombëtare në Kosovë fillon më 1968, merr krah 1971-n dhe kjo është periudha e artë e Kosovës 1971-1981, ku pos që krijohet një mendësi e re, krijohet një botëkuptim i ri politik dhe historik i Kosovës.
Na kujtohet të dyve që, ta zëmë, Lidhja e Prizrenit është festuar më me bujë në Kosovë 1978-n sesa në Shqipëri edhe ka marrë pjesë, nëse s’gaboj, edhe Dushan Ristiqi ka pasur fjalë me atë rast kështu që krijohet… pastaj infrastruktura lulëzon…
Ne e dimë çfarë Kosove kemi trashëguar. Ta zëmë, Prishtina ka qenë në një gjendje shumë të keqe deri në periudhën kur Nazmi Mustafa bëhet kryetar i komunës, Nazmi Mustafa që është emër i njohur i gjeneratës tjetër dhe pra krijohet ai ambienti si e the ti që ne të lulëzojmë si shoqëri, të krijojmë një mendësi tonën, e cila ishte një armë shumë e fortë, veçmas pas 1981-s, kur u desh me u përballë me një propagandë tepër të rëndë, tepër të rrezikshme nga ana e Serbisë dhe nga ana e Jugosllavisë, se veçmas Serbia thoshte që universiteti është burimi i irridentës, çerdhja e irridentës, sepse thoshin, që është e vërtetë i kemi pasur rreth 35-40 mijë studentë në atë kohë, po ky kapërcimi i madh ishte me të vërtetë jetik për përballjen e vitit 1981, për krijimin e popullit politik 1988-n, po edhe për rezistencën paqësore që do të krijohet prej 1989/1990-s.
Pa këtë iluminizëm komunist, unë nuk besoj që do të ishim në gjendje as ta kuptojmë çka është historia politike, as të rreshtohemi si duhet, se fitorja jonë lind në momentin e rreshtimit të duhur në vitit 1989-90 pa përjashtim ne nuk do të ishim askund.
Surroi: Na zë viti 1988 – protesta dhe në ato protesta të lindjes popullit politik, gjendemi në pozicion defensiv.
Pra ne po e mbrojmë autonominë e Kosovës. Minatorët nisen prej “Trepçës” në Prishtinë. Fillon marshi i madh, i cili e mobilizon komplet, e ndërron Kosovën ajo javë e ka ndërruar Kosovën krejtësisht. Por, ndodh me simbole të cilat janë defensive dhe së shpejti po humbin. Ne jemi ngritur si popull për ta mbrojtur Kosovën me fotografinë e Titos edhe me flamur të Jugosllavisë, nejse ka pasur flamur shqiptar gjithmonë prej vitit 1968. Pra, është një paradoks më vete.
Shala: Po, është paradoks më vete, megjithëse edhe unë edhe ti e dimë që në ato rrethana nuk ka pasur ikonografi tjetër që do të mund të shërbente për të pasur tubime me qindra mijëra veta.
Mendoj që në vitin 1988, në nëntor, janë tubuar afro 500 mijë veta në Prishtinë, që është e paimagjinueshme për çfarëdo qoftë, dhe për koncerte të Rita Orës dhe Dua Lipës, s’di a mund të tubohen 500 mijë veta. Atëherë vullnetarisht kanë ecur deri… dita e fundit ishte me borë nëse s’gaboj. Kanë ecur në këmbë, që ndoshta sot nuk e dinë njerëzit që atëherë kanë ecur në këmbë njerëzit që të vijnë në Prishtinë.
Dhe ikonografia e vetme e lejueshme në atë kohë për shqiptarët e Kosovës ka qenë kjo që ishte në vdekje e sipër në Jugosllavi. Kjo është shumë e vërtetë.
Surroi: Ishte një lloj mbrojtjeje ortodokse.
Shala: Dorën në zemër, ishte në harxhim e sipër ajo ideologji. Ne e kemi ditur që nga vdekja e Titos që është në harxhim e sipër, por po them nuk kishte mundësi tjetër.
Nga ana tjetër, një prej fjalive që në mënyrë shumë të saktë e ka përshkruar atë lëvizjen tonë edhe veçmas grevën e minatorëve në Stantërg, në shkurt të vitit 1989, është e Milan Kuçanit, në tubimin në “Cankarjev Dom”. Ai e ka thënë me dredhi, sepse ai e ka ditur që ajo periudhë ka marrë fund. Por, ai ka thënë saktësisht dhe me dredhi, gjithashtu, që “Në Stantërg po mbrohet Jugosllavia e AVNOJ-it”.
Shumë saktë, sikur të kishte fituar lëvizja e popullit politik në Kosovë, ishte mbrojtur Jugosllavia e AVNOJ-it, se Kosova kishte fituar një status më të avancuar dhe republikat e tjera e kishin pranuar.
Po dihej fare mirë që ajo lëvizje është faktikisht ora e fundit e Jugosllavisë.
Surroi: Dhe në Stantërg, nëse e përdorim këtë analogji, me faktin se intervenon policia speciale, i arreston minatorët, e arreston Azem Vllasin, arreston Lazër Krasniqin, Burhanin (Kavaja, v.j.), Azizin (Abrashi, v.j.), e të tjerë, në fakt fillon jo vetëm shembja e Jugosllavisë së AVNOJ-it, por edhe një lloj lufte. Lufta fillon në 1988-n, po ne s’e kemi ditur
Shala: Po, shumë e vërtetë, shumë e vërtetë.
Po ne e dimë që këto analizat e CIA-s që janë bërë publike më vonë, gjithmonë kanë folur që lufta në Jugosllavi do të fillojë më së pari në Kosovë. Kjo de facto do të ndodhë.
Unë e lexova tash, besoj edhe ti e ke lexuar librin e Pirjevecit, ku Josip Broz Tito pak para vdekjes e jep një intervistë dhe kur e pyesin se “Çka mendon, çka do të ndodhë pas teje?”, ai thotë: “Më së pari do të pëlcet në Kosovë”.
Dhe e ka kuptuar që ajo çfarë do të ndodhë në Kosovë, statusi i Kosovës, është i pamjaftueshëm edhe…
Surroi: …edhe aty thotë, po ashtu, në një intervistë thotë: “Këtë nuk do të ma falin” autonomia ka qenë.
Shala: Po, autonomia. Po, në fakt ai thotë: “Unë kam qenë për Republikë të Kosovës, por e di që serbët s’do të ma falshin kurrë, as këtë, as atë”.
Prandaj gjithkush ka paraparë që në Kosovë do të shpërthejë lufta dhe, dorën në zemër, po të mos ishte lëvizja paqësore që kemi qenë protagonistë së bashku, bashkë me doktor Ibrahim Rugovën, Fehmi Aganin e shumë të tjerë, do të shpërthente lufta në Kosovë në 1990-1991. Sepse të gjitha veprimet e Serbisë janë bërë që të na provokojnë, që në mënyrë irracionale të reagojmë dhe të luftojmë, por nëse kthehemi në pyetjen tënde, është e vërtetë që 1989-n, se këtu shpallet gjendja e jashtëzakonshme, më 1 mars 1989 shpallet gjendje e jashtëzakonshme, për një protestë paqësore të minatorëve.
Dhe Kosova pastaj degradohet totalisht me ndryshimet kushtetuese, të cilat ndodhin në Kuvendin e Kosovës të rrethuar me tanke…
Surroi: …dhe në të cilën marrin pjesë edhe njerëz që s’janë deputetë…si Mehmet Ajeti
Shala: Mehmet Ajeti, po. E patëm botuar në “Zëri”.
Ajo ka qenë një situatë tepër drastike, një brutalitet drastik i Serbisë dhe i pushtetit të atëhershëm me një bindje që disi mund të menaxhohet Kosova, mund të menaxhohet Jugosllavia, duke e shkelur Kosovën. U pa që nuk mund të ndodhë diçka ashtu.
Surroi: Po edhe atëherë kishte, domethënë ishte shenja e parë që kishte humbur frikën prej njerëzve si Riza Luka, si Melihate Tërmkolli…
Shala: Tetë deputetë, deputetë ose delegatë, atëherë u thoshin, kanë votuar kundër, besa kanë folur Riza e Melihati…
Po kështu që gazetaria atëherë akoma…, megjithëse pas 1 shkurtit nuk ka qenë e mundur të botosh asgjë të hairit as në “Rilindje”, as në “Zëri të Rinisë”, por deri atëherë, ka pasur frymë, që e përmendën disa herë, që u krijua njëfarë fryme krejtësisht tjetër fare. Prandaj, njerëzit e humbën frikën, se tekefundit dolën në protesta ku u vranë diku tridhjetë veta.
Edhe quhet Kushtetutë e përgjakshme ajo, edhe ndryshimi i përgjakshëm.
Surroi: Edhe menjëherë pas asaj fillon izolimi i intelektualëve…
Shala: Nis izolimi i intelektualëve, rrëzohet përtokë Kosova në çdo aspekt. Shkatërrohet për herë të parë elita politike komuniste, krijohet një vakuum shumë i rrezikshëm politik dhe i sigurisë, izolohen me qindra shqiptarë të Kosovës edhe krijohet një ambient i ri për lindjen e Lëvizjes Alternative…, e ne nuk e kemi ditur akoma, normalisht.
Surroi: S’di a e di po në atë kohë dosjet tona kanë qenë në Shërbimin e Sigurimit Shtetëror edhe një punëtor i sigurimit shtetëror, shqiptar, në Sigurimin Shtetëror të Kosovës, por shqiptar…
Shala: …po që akoma ka pasur shqiptarë
Surroi: …pastaj Zenun Çelaj më pati thënë pas shumë vjetësh, që ka qenë vëllai i Beg Rizajt. Ai i kishte fshehur këto dosje në sirtarin e fundit dhe kur fillojnë izolimet, i marrin ata sirtarët, një nga një, por qëllojnë këto të fundit, të cilat nuk preken, dhe kështu me këtë aksion, me këtë lëvizje të këtij punëtori, kemi shpëtuar…, s’e di sa kemi qenë, njëzet e kusur kemi qenë nga “Rilindja” në listën për izolime.
Shala: Po, po edhe është ditur, sepse ta zëmë e përmendëm më herët, edhe një fjalë imja atëherë në këto debatet për ndryshimet kushtetuese me siguri është shënuar prej dikujt edhe ka filluar një proces i seleksionimit, normalisht jo të vijës zyrtare të Sigurimit Shtetëror, atëherë, po të vijave të tjera, sepse atëherë u pati bërë një lëmsh i vërtetë dhe kjo është shumë e saktë, kjo çka po thua ti.
Në çdo periudhë, edhe në vitet më të rënda, ka pasur zyrtarë shqiptarë që kanë provuar të punojnë në interes të kombit, pra asnjëherë s’duhet ta harrojmë, po edhe kjo veçmas ka ndodhur pas 1974-s, kur krijohet njëfarë identiteti politik i Kosovës.
Surroi: Po, në atë kohë edhe përmenda këtë, sepse bëhet një lloj diferencimi në vitin 1989, mbetet shumë një pjesë e vogël e shqiptarëve të cilët janë të gatshëm të bashkëpunojnë me pushtetin komunist të Serbisë, sepse ai është një okupim tash klasik.
Shala: Është vija e qartë ndarëse.
Është vija e qartë ndarëse, absolutisht. Edhe në media së bashku kemi qenë si në “Rilindje” edhe në “Zëri i Rinisë” madje edhe në RTP, nëntëdhjetë e kusur për qind kanë qenë të orientuar në mënyrë të duhur, s’ka pasur kurrfarë dileme çka duhet të bëjmë, por normalisht ishim pa kurrfarë mekanizmi që t’i shprehim ato pakënaqësi. Pos këtij varianti që e kemi përdorur unë dhe ti që të shkruajmë shkrime për revista të Sllovenisë, Kroacisë, që po ashtu kanë ndihmuar në identifikimin e emrave për izolim, sepse ato kanë qenë të quajtura “gazeta armiqësore” nga Serbia, “revista armiqësore”.
Surroi: Ti ke qenë i famshmi Oto Grunf, në “Mladina”…
Shala: …në “Mladina”, në revistë, po edhe falë tyre, se unë s’e kisha ndërruar, unë s’e kisha bërë fare pseudonimin, por ata e kanë menduar me të drejtë që ata duhet të më mbrojnë disi edhe kjo ka ndodhur…
Surroi: Dhe ti e ke zgjedhur një personazh të Alan Fordit…
Shala: Po, po, po, ashtu.
Thjesht populli nisi të fliste dhe askush nuk mund ta ndalte më: as tanket, as gjendja e jashtëzakonshme, as kërcënimet, as izolimet, asgjë më nuk ka mundur ta ndalte atë popull.
Surroi: Edhe pse kishte frikë.
Mbaj mend se diku në janar / shkurt të vitit 1989 u bë një përpjekje për ta formuar një lëvizje të gjelbër. Ideator ishte Shkëlzen Maliqi, në atë kohë për një lëvizje çfarëdo… ai në fillim donte ta bënte Komitetin e Helsinkit, por unë sugjerova që ta kopjonim pak Gjermaninë Lindore, sepse ata kishin filluar me Lëvizje të gjelbër… edhe ti thua “Luftoj për ekologji, ekologjia është gjithçka, pra edhe e drejta për të qenë të lirë”.
Edhe ishim në përgatitje e sipër të kësaj, i mbajtëm nja dy mbledhje, por atëherë ndodhi kjo gjendja e jashtëzakonshme dhe atëherë hyni frika, natyrisht, izolimet ishin të tmerrshme. Rexhep Ismajli, Kolë Berisha, njerëz që i njihnim…
Shala: Kola e ka bërë edhe librin, “Ditari i një izolanti”
Surroi: Kështu që duhej të kalonte një kohë për ta krijuar një grupim politik.
Shala: Po vërtet, po ne, të kujtohet, pastaj në vjeshtën e vitit 1989, e kemi shfrytëzuar Shoqatën e Filozofëve e Sociologëve për të bërë debate. Kjo e Partisë së Gjelbër, madje paska qenë dhe ka qenë, e di, një ide më e mençur, për shembull, në krahasim me këtë, po një shoqatë, një shoqatë të thjeshtë, ose Shoqata e Shkrimtarëve të Kosovës, tekefundit, këto shoqata që është dashur të shfrytëzoheshin vetëm për këtë esnafin profesional të shkrimtarëve e filozofëve, përnjëherë u bënë burim i një alternative politike.
Ibrahim Rugova, me Shoqatën e Shkrimtarëve, e këndej ishte Isuf Berisha, nëse s’gaboj, në Shoqatën e Filozofëve e Sociologëve. Vinin njerëzit, mbusheshin ato salla…, përpara s’ke mundur pesë veta me i tubu për çfarëdo qoftë, tash nuk kishte vend më, se shpreheshin njerëzit lirshëm, edhe pse në rrethana shumë të vështira, të vjeshtës së 1989-s, mos të harrojnë, se ende ishte në fuqi njëfarë gjendje e jashtëzakonshme në Kosovë…
Surroi: …Ishte, por njëkohësisht, zhvillohen dy lëvizje paralele, të cilat do të ndikojnë: është ngritja, eskalimi i jashtëzakonshëm i nacionalizmit serb, është përvjetori i Vidovdanit më 28 qershor vjen Milosheviqi në Kosovë, vijnë gjithë ata njerëz me kokarda dhe me simbole çetnike, por njëkohësisht është vera kur fillon të prishet komunizmi në Hungari, në Poloni…, dhe aty patëm një lloj përkrahjeje, e vëzhgonim këtë dhe është intervista e Ibrahim Rugovës në “Der Spiegel”, me Renate Flottaun, bash për “Vidovdan”, ku shprehte me ton të një njeriu të butë forcën e një populli, i cili nuk do që të dorëzohet.
Shala: Absolutisht. Po mendoj që kjo është shumë e vërtetë. Pra, vera e vitit 1989 – ndodh edhe Tienanmeni në Kinë, vlen të përmendet, sepse edhe ajo ka ndikuar në rreshtimet dhe rirreshtimet në Perëndim dhe ai ambienti që u krijua më herët, pastaj në verë eskalon… Sllovenia e Kroacia fillojnë të mendojnë më seriozisht edhe për ndarjen e plotë nga Jugosllavia e atëhershme, ndërsa ne fillojmë të organizohemi në këto embrione të vogla nëpër shoqata, që të tregojmë që jemi gjallë dhe nuk mund të ketë zgjidhje për Kosovën pa e pyetur popullin dominues, popullin shumicë në Kosovë, shqiptarët e Kosovës.
Prandaj, po them, fillojnë këto lëvizje, fillojnë debate shumë interesante, besoj të dy i mbajmë mend. Ta zëmë, Hajrullah Goranin për herë të parë aty e kam parë në Shoqatën e Filozofëve e Sociologëve kur foli për të drejtat e punëtorëve dhe foli se si duhet të organizohen punëtorët, masandej… sindikata, dihet se do të bëhej përmes ngjarjes ku ke qenë ti protagonisti kryesor në Pallatin e Rinisë, në dhjetor 1989, me punëtorët e “Ramiz Sadikut”.
Pra, ishte një vrull i madh, thashë ai vrulli i madh që u artikulua së pari në nëntor të vitit 1988, filloi ta bënte shtratin e vet.
Edhe ai shtrat duhej vetëm të organizohej si duhet, edhe në fillim përmes shoqatave, pastaj përmes alternativës politike që ndodh në vitin 1989. Zakonisht elitat politike krijojnë popullin politik. Te ne ka ndodhur anasjelltas, për bindjen time. Populli politik e ka imponuar një elitë politike sot. Edhe është prishur komunizmi, nëse s’gaboj, më së pari në Kosovë, në gjithë kampin lindor.
Komunizmi është prishur më së pari në Kosovë.
Surroi: Brenda disa javësh…
Shala: …brenda disa javësh, edhe s’ka pasur kush ta ndalte atë proces, sepse thjesht ishte një vijë ndarëse, siç the ti më herët, brenda nesh edhe vijë ndarëse midis nesh dhe komunizmit, sepse ne komunizmin e kemi përjetuar dhe ka qenë model i robërisë sonë kombëtare.
Surroi: Dhjetori i vitit 1989 i ka këto pikat testuese dhe pika e parë testuese ka qenë UJDI – ka qenë Shoqata për Iniciativë Demokratike të Jugosllavisë. Ideja e vjetër e Branko Horvatit, cili ka qenë mik i yni. Pastaj sindikatat, dhe pastaj Lidhja Demokratike e Kosovës dhe momenti i formimit të Lidhjes Demokratike të Kosovës është momenti, në fakt, kur fillon dorëzimi masiv i librezave të Partisë, të Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë, kalimi masiv i shoq…, s’e di si quheshin ato te Lidhja Socialiste…
Shala: …Lidhja Socialiste në LDK, Lidhja Komuniste në LDK.. Lidhja e Rinisë pastaj në Parlament Rinor.
Surroi: Ndodhi diçka interesante, komplet një fshat kalonte në LDK, sepse komplet një fshat ishte në Lidhjen Socialiste. Por në atë moment ty të zë, ti edhe shokët e tu filloni diçka që quhej “Parlamenti Rinor”.
Shala: Po është e vërtetë, e pamë t’udhës. Mendoj që brezi ynë nuk ka pasur alternativë, është dashur të angazhoheshim në politikë. Do të thotë ne jemi angazhuar në politikë në bazë të thirrjes së ndërgjegjes sonë mbi të gjitha dhe një padrejtësie të madhe që u bëhej shqiptarëve të Kosovës në vazhdimësi në ato vite.
Prandaj, ne patëm ardhur me ty, edhe Ibrahim Rugova, nëse s’gaboj, na e pati hapur derën e Shoqatës së Shkrimtarëve, sepse Pallati i Rinisë edhe pse na e patën dhënë lejen për tubim, në fund nuk i hapi dyert, por Rugova, ka qenë qysh ka qenë, tha: “Kjo është shtëpia e të gjithëve”.
Surroi: “Kjo është shtëpia jonë…”
Shala: “…e jonë, e të gjithëve”, dhe madje-madje nëse s’gaboj, ka qenë e paraparë të hyjë në UJDI, po aty për aty na tha se është një ide tjetër Jo vetëm atë, po e tha edhe këtë: “Po e rrezikoj këtë shtëpi”.
Ato kanë qenë pika testuese, po nuk ka pasur kush ta ndalë, po e them, e vetmja mënyrë me na ndalë ka qenë me na vra të gjithëve, sepse edhe të na kishte ndodhë neve diçka, të na kishin burgosur, kishin ardhur të tjerët, se ishte një lëvizje masive.
Pastaj u bë Lidhja Demokratike të Kosovës, në dhjetor të vitit 1989… pasuan Partia Socialdemokrate, Partia Fshatare, e pati bërë Hivzi Islami, profesori, bashkë me Jusuf Bajraktarin, nëse s’gaboj, pastaj Parlamentin e Rinisë që patëm bërë unë, Halil Matoshi, Ylber Hysa dhe shumë shokë të tjerë.
Kështu që ka qenë një fenomen. Te ne anëtarësia u rrit në mënyrë marramendëse, për shkak që Lidhja e Rinisë kalonte kolektivisht… do të thotë ne u habitëm kur u tha 150 mijë veta i kemi bërë në Parlamentin Rinor… po me çka u bëmë 150 mijë veta?
Surroi: Kjo është vija e parë e fërkimit politik, i cili më pastaj do të manifestohet. Kanë qenë grupet marksiste-leniniste që e kanë mbajtur rezistencën nga viti 1981/82 etj., dhe tash i zë një situatë ku lëvizja masive më nuk fshihet, nuk ka nevojë për të qenë klandestine.
1988-89 i nxjerr disi nga loja këto grupe të rezistencës ilegale, siç quhej në atë kohë, dhe gjenden para një situate ku duhej, quajtur me terma të sotëm, një model të ri biznesi, dhe ju hyni si Parlament Rinor, hyni në universitet ku këto grupe ilegale, t’i quajmë ashtu, kanë qenë të forta. Ju ua merrni biznesin dhe ju hyni aty dhe ua merrni pozitën politike.
Shala: Por fryma ishte e tillë dhe thotë nuk ishte e vështirë, mua më kujtohet që në atë kohë kam pasur edhe vetë komunikim me Naim Gjergjin, ka qenë vëllai i Rexhep Gjergjit, me Fisnik Cukajn Erolld, ka qenë te Arben Xhaferi… Fejzullahu… dhe u krijua një ambient edhe në universitet që më në fund të organizohet zyrtarisht, formalisht e jo ma me këto strukturat ilegale.
Ky ishte fenomen i natyrshëm gjithkund në ish-kampin socialist gjithmonë ka pasur lëvizje të disidenteve, lëvizje legale e ilegale, gjysmëlegale, të përndjekur te ne, normalisht, Lëvizja Popullore e Kosovës, Lëvizja Popullore për Republikën e Kosovës, ka qenë oponent i Lëvizjes Komuniste të Jugosllavisë, me një ide të masivitetit, qysh e përmende ti, po masiviteti mbërrin aty ku kur s’e pret, prej poshtë në lart, jo nga lart poshtë.
Prandaj ndodhin këto ndryshime të mëdha, krijohen struktura edhe në Universitet, pastaj fillon lëvizja e madhe e rezistencës te studentët, e cila në masë të madhe është organizuar nga Parlamenti i Rinisë. Ne tuboheshim një herë në javë, dy herë një javë, te Fakulteti Teknik, e më në fund, edhe lëvizja paqësore që u shndërrua në një emërues të përbashkët të të gjithë neve ku kanë pasur rol edhe Rugova, edhe profesor Agani, që nuk kanë penguar kurrë, përkundrazi kanë provuar të ndihmojnë, sepse ideja kryesore ishte që ne ta shmangnim luftën.
Se mos të harrojmë që në janar të 1990-s, pas shpërbërjes së Jugosllavisë, filloi edhe një valë e demonstratave popullore në Kosovë, me mbi gati katërdhjetë të vrarë.
Surroi: Edhe ky ishte momenti testues për neve. U gjetëm në një situatë ku ndryshimet ishin aq të shpejta dhe Lidhja Demokratike e Kosovës, prej së cilës pritej rol lidershipi, ishte e zënë me masivizimin e organizatës – mbaj mend çdo javë mbahej konferencë shtypi dhe thuhej na u shtruan edhe pesëdhjetë mijë dhe gjashtëdhjetë e shtatëdhjetë e tjera, ndërkohë që në janar u bë një lloj gare mes numrit të vdekurve dhe numrit të anëtarëve të rinj.
Dhe aty kemi pasur disa biseda me Ibrahim Rugovën, në fakt e kemi pasur një bisedë të fshehtë në vitin 1989 te Haqif Mulliqi, te kafeneja e Haqifit, dhe kemi propozuar opsionin paqësor, ti dhe unë dhe disa shokë të tjerë, i cili do të ishte një opsion paqësor aktiv.
Shala: Po, është e vërtetë.
Do të thotë ishte një. Mendoj që vlerësimin e ke të saktë. Ishte një përmbysje e madhe, ishte një vërshim dhe ti akoma provoje të gjeje tokë, tokë të thatë ku mund të vendosesh dhe numri i anëtarësimit në LDK ka qenë përtej të gjithë parashikimit. Ishte situatë absolutisht e paparë për Kroaci, Slloveni, lëre më për ndonjë vend tjetër.
Dhe kjo bëhej në mënyrë spontane. Nuk ishte dirigjuar, sepse, nëse pak i kthehemi 1988-s, problemi numër një për Serbinë, për Shërbimin e Sigurimit të Serbisë, ka qenë kush e bëri këtë, si është e mundur 500 mijë veta të vijnë në qytet.
Prandaj kërkoheshin emrat e përveçëm duke filluar prej Azem Vllasit e këndej. Ka qenë e pamundur të organizohet diçka e tillë, po ai spontanitet ka qenë i përgatitur për vite të tëra për shkak të dhunës…
Surroi: …Represionit…
Shala: …represionit serb, e ai represion është, nëse 500 mijë shqiptarë kanë kaluar nëpër Sigurim të shtetit, atëherë është e pamundur që 500 mijë veta të dalin rrugëve. Nuk e di sa anëtarë të familjes i kanë pasur ata 500 mijë veta që kanë kaluar nëpër duart e Sigurimit Shtetëror.
Prandaj, po them në këtë aspekt, të gjithë ne ishim të papërgatitur, ne flisnim për demokraci, ne flisnim për orientimin properëndimor, ne mendonim që zgjidhja e Kosovës është zgjidhje demokratike, që është e saktë, sepse demokracia e respekton vullnetin e shumicës.
Dihet çfarë vullneti i shumicës ishte në Kosovë, po megjithatë ishim krejtësisht rishtarë, nëse mund të thuhet. Ne dinim fare pak gjëra për organizimin politik, po për protesta paqësore dinim, sepse kishim lexuar literaturë, kishim parë shembuj nëpër botë edhe mbi të gjitha dëshira jonë ishte të shmangnim konfliktin e armatosin, i cili gjithmonë ishte i mundur në Kosovë. Gjithmonë ishte i mundur.
Surroi: Dhe filluam me diçka që do të ketë nevojë për analizë ma të madhe, po për shembull, pakkush e di që ti je autor i dy gishtave, ti e ke filluar… e kemi biseduar dhe ke thënë, ke propozuar që ndoshta do të ishte mirë që të kemi një lloj simboli…
Shala: Po, po, po gjithsesi… ose së bashku, e di, e mbaj mend si sot, e kemi propozuar punën e ditëve të ngushëllimit, ditëve të zisë…
Surroi: …të qirinjve…
Shala: …sepse ne u bëmë shtet, ne u bëmë shoqëri si lëvizje dhe pse të mos mbajmë ditë zie e ditë ngushëllimi, ditën e qirinjve për gjithë ato viktima që ranë, sepse ne duhej tash disi ta kanalizonim atë vullnet të madh të popullit për sakrifikim deri në fund, deri në vdekje, në një vullnet për artikulimin e qëndrimeve politike me dy gishta, me qirinj, me një zhurmë të veturave çka po di unë, po e cila do ta spostonte vëmendjen edhe të botës së mbarë.
Unë e di që kemi parë së bashku shumë gazetarë boshnjakë e kroatë sllovenë që patën ardhur në atë kohë me na pa. Ishin shokuar me artikulimin kulturor të rezistencës paqësore, diçka të tillë, thoshin, s’kemi parë.
Më kujtohet një autor, që më vonë do të bëhet autor i madh, sot e kësaj dite, Milenko Jergoviq, e di Milenko çfarë autori është, dhe ai e pati bërë një poezi, “Himmel Komando”, “Komandë qiellore”. Thotë, kjo që kam parë me dy gishta me i qitë, thotë veç dikush prej qiellit ka mundur t’i urdhërojë, se nuk po shoh që mundet dikush me e ba…. kjo vitin 1990! Shkurti i vitit 1990.
Surroi: Ka qenë një grup i lidhur me ty, domethënë me Ylberin, me Halilin, me… kam qenë edhe unë… por ka qenë grup, i cili të vetmin kontakt që e ka pasur me LDK-në ka qenë me profesor Aganin, të cilin e kemi informuar gjithherë për çdo aktivitet. Por nuk ka pasur shumë simpati për veprimet tona dhe lidershipi i LDK-së gjithmonë ka ardhur mbrapa…
Shala: Shiko, ata akoma ishin në kërkim të identitetit të vet politik, nga ana tjetër i druanin…, mendoj që Rugova fatkeqësisht e ka pasur edhe përvojë familjare. Gjithmonë i ka druajtur hakmarrjes brutale të Serbisë ndaj popullatës civile, se e dimë se baba dhe gjyshi i tij janë pushkatuar menjëherë pas hyrjes së komunistëve në Kosovë dhe e ka pasur atë bindje që duhet të kemi kujdes deri ku mund të shkojmë me rezistencë, qoftë paqësore apo qoftë tjetër fare dhe kjo ka qenë një bindje e tyre.
Ka pasur vlerësime, ne e dimë së bashku, që do të vjen koha shumë shpejt e zgjedhjeve demokratike në Kosovë dhe që do ta fitojnë pushtetin në mënyrë demokratike, të cilën bindje nuk e kemi pasur asnjëri prej nesh, sepse në ato rrethana e dinim fare mirë që Serbia s’lejon zgjedhje demokratike në Kosovë…
Surroi: Ka qenë një zyrtar që u pati ofruar “kaolicionin”
Shala: Po, “koalicion” parazgjedhor. I pata thënë: “Veç le të bëhen zgjedhjet, se nuk po marr pjesë në zgjedhje fare”… pastaj e bëmë, se po e kërcejmë prej teme në temë, po pastaj u bë Forumi Demokratik si alternativë për Kuvendin e Kosovës, nëse mbyllet, e Forumit Demokratik ka qenë njëfarë përfaqësuesi thuajse është trup zgjedhor, sepse e ka reflektuar anëtarësinë, numrin e anëtarëve.
Po, nëse i kthehem kësaj teme, mendoj që veprimet tona të përbashkëta, në shkurt, në mars të vitit 1990, e kanë evituar konfliktin e armatosur në Kosovë, me aq sa kemi pasur.
Kishte pasur rezistencë, me siguri. Unë e kam lexuar, ta zëmë, në disa prej dokumenteve sekrete, që Adem Jashari ka qenë nën mbikëqyrje prej vitit 1990 me grupin e tij të armatosur. Ka pasur embrione të vogla… nuk do të bëhej farë lufte aty, duhet ta themi hapur, do të bëhej masakër.
Por, ishte ideja jonë e mençur që, nëse i kthehemi pyetjes tënde të mëparshme, që Kosova të mos jetë e para në konfrontime ushtarake, por e mbrama.
Surroi: Kjo është kjo është gjëja e parë. E dyta, me veprimet tona në janar krijuam homogjenitet të paparë të popullit tonë dhe është hera e parë që i kemi pajtuar edhe publikisht viktimat tona, sepse deri atëherë, njerëzit vriteshin, ktheheshin kufomat, por ka pasur një frikë për pikëllim kolektiv. Kjo ishte hera e parë që ne thoshim, të gjitha viktimat janë tonat, janë të Kosovës.
Shala: Absolutisht. Më përpara, duhet ta themi hapur, ka pasur drojë të shkohej edhe në varrime, e po ashtu të shkohej edhe në shprehje të ngushëllimeve, sepse evidencohej… “ka hyrë Vetoni”, evidencohej dhe procedohej tutje.
Këtu për herë të parë u tregua qartë që viktimat janë tonat, të këtij populli, që ishte saktë. Edhe populli ka ndjenja të mëdha për gjithë ata që e kanë humbur jetën.
Surroi: Dhe testi të cilin e bëmë atëherë me deklaratën “Për demokraci kundër dhunës”, ishte testi në të cilin ne nxorëm në sipërfaqe që këtu kurrkush më nuk frikohej, sepse ishte hera e parë që njerëzit vinin, nënshkruheshin në deklaratë, jepnin numrin e letërnjoftimit… ishte peticion, të cilin e kanë nënshkruar…
Shala: …500 mijë veta nëse s’gaboj…
Surroi: …mbi 500 mijë veta
Shala: Prapë është numër i jashtëzakonshëm.
Surroi: Edhe ideja ishte që me këtë peticion ne u hapim rrugën jo vetëm zgjedhjeve, por tregonim që ky popull më nuk frikohej prej asgjëje dhe i kishte hyrë në një proces paqësor.
Shala: Proces paqësor me një ide bazike që çështja e Kosovës duhet të zgjidhet me parime demokratike, duke qenë të lidhur gjithsesi me demokracitë perëndimore mbi të gjitha Shtetet e Bashkuara të Amerikës, sepse ajo është periudha e parë kur fillon një lidhje e jona me kongresmenë, me senatorë, me Ambasadën e Amerikës në Beograd. Warren Zimmermann ka qenë ambasador. Steve Connuck ka qenë Sekretari i Dytë, e Steve Connuck, ka qenë njëfarë lidhje… vinte këtu dhe mirë, ishte periudha fillestare, të mos mashtrohemi, mirëpo megjithatë
Surroi: Bruce Connuck
Shala: Po, Bruce Connuck, mirë e ke… dhe po, emri i Connuckut u pati bërë familjar te gjithë ne, edhe po besa atëherë filloi, sepse atmosfera edhe në instancat më të larta të Jugosllavisë ndryshoi, atëherë filloi Janez Dërnovsheku u pati bërë kryetar i Kryesisë së Jugosllavisë, edhe e di njëherë që e pati dërguar një këshilltar që u pati takuar edhe me mua edhe me ty diku në janar-shkurt 1990, që ka qenë sakrilegj për Jugosllavinë e atëhershme, të takohesh me dikë që është kundër teje edhe që të jesh përfaqësues i një institucioni më të lartë.
Po Dërnovsheku me të vërtetë ka qenë politikan parimor. Pastaj i dimë edhe këto lidhjet që janë vendosur me ty, prej Ante Markoviqit dhe Dërnovshekut, pastaj pati ardhur edhe këtu, na kujtohet, Qeveria e Jugosllavisë…
Surroi: …Kambovski…
Shala: …që në shtator të vitit 1990 të takohen me ne. Ato e bënin sa për ta larë gojën, siç thotë populli ynë, se dihej që nuk kanë farë mundësie të madhe, po sidoqoftë ne hynim në një rrugë e cila ishte rrugë të paktën, pa marrë parasysh çmimin që duhet ta paguanim, sepse ty të kujtohet, faktikisht, edhe institucionet më të larta… përfaqësuesit tanë në Jugosllavi, filluan të na kontaktonin neve, dhe të bisedonim se çka të bënim. Iljaz Kurteshi, për shembull, ka qenë deputet në Kuvendin Federativ. Ai vinte, na pyeste neve, ne shumë më të rinj, se çka duhet me ba, krejt sistemi i Kosovës iu nënshtrua Alternativës
Surroi: Pse nuk u lidhëm me Qeverinë e Kosovës?
Shala: Po ne bënim përpjekje… edhe në librin tënd përshkruhet… për shembull, ne kemi ndërmjetësuar si Parlament Rinor midis studentëve dhe Muhamet Bicajt si ministër. Për herë të parë, dhe kjo ndodh për herë të parë, ndodh debati publik në një sallë, në Mensën e Studentëve, nëse s’gaboj, madje midis studentëve dhe Muhamet Bicajt, dhe aty u evitua konflikti filloi të vendosej një komunikim.
Pastaj, unë kam qenë me Isa Mustafën në komunikim shpeshherë, se ai ka qenë ministër i Financave në atë qeveri.
Nuk di… ka pasur gjithmonë rezerva në një pjesë të LDK-së. A duhet të krijohet një komunikim; a duhet përdorur sistemi ekzistues për të promovuar vlerat tua, apo duhet ta prishësh krejt sistemin dhe pastaj të sjellësh në sipërfaqe njerëzit e tu.
Ta zëmë unë e di disa herë, s’po dua të përmend emra, ishte puna e suspendimit të policëve tanë në Vushtrri, në Podujevë edhe në një qytet tjetër, policëve të sistemit komunist, por policëve të cilët objektivisht ishin në krah tonin, me të gjitha pos që nuk filluan me u konfrontu me policinë serbe.
Surroi: Edhe për atë ishin të gatshëm.
Shala: Edhe për atë ishin të gatshëm. Ne e dimë, e dimë së bashku, ndoshta vijmë deri te ai momenti pak më vonë dhe kam pasur një bisedë në “Elidë” po ku tjetër, takoheshim aty dhe bisedonim, edhe me nja tre zyrtarë të lartë të LDK-së, edhe më thanë: “Pse je mrrolshëm sot, pse je i mërzitur?”. Thashë, “jam i mërzitur, për arsye se janë suspenduar policët tanë”. Thanë: “A po mërzitesh, a janë tanët, a?”
Po kjo nuk ka qenë logjikë e Ibrahim Rugovës. Rugova, përkundrazi, gjithmonë u ka thënë “rrini deri sa t’ju qesin me dhunë, sepse derisa të jeni aty, marrim vesh diçka edhe diçka kuptojmë se çka po ndodh dhe çka do të përgatitet tash e tutje”, sepse edhe policia e bëri sindikatën e vet, Januz Tërstena, nëse nuk gaboj ka qenë sindikata, ka qenë pjesë e Ministrisë paralele të Punëve të Brendshme, ministrisë sonë.
Surroi: Po e bëj një ndërhyrje – Fehmi Agani, deri në vitin 1998-1999 ka mbajtur kontakt me një ushtarak, me një oficer shqiptar, i cili e informonte prej Gjakovës.
Shala: Ti në qoftë se hyn në lojë, duhet të sillesh në bazë të parimeve të asaj loje dhe të duhet t’i shfrytëzosh të gjitha mekanizmat ekzistues, madje edhe të krijosh nëse ke mundësi që të promovosh agjendën tënde.
Kështu që ishte, po them, ky gabim, nëse i kthehem pyetjes tënde, dikush mendonte që është mirë të komunikojmë me Qeverinë e Kosovës, dikush jo, po në fund çka ndodhi? Kush e shpalli Deklaratën e Pavarësisë së Kosovës?
Surroi: Kuvendi.
Shala: Kuvendi i Kosovës. Ne kemi mundur të shpallnim gjithfarë deklarate edhe më të fuqishme me siguri se Kuvendi i Kosovës. Por cili do të ishte legjitimiteti ynë?
Surroi: Shumica e iniciativave kanë shkuar jo shumë në formë institucionale dhe jo shumë nga LDK-ja. Për shembull, shpallja e Deklaratës ka filluar si iniciativë e Gazmend Zajmit…
Shala: Gazmend Zajmit, Akademisë..
Surroi: ….e Zenun Çelajt, duke ecur rrugës
Shala: Edhe Fehmiu (Agani, v.j.), profesori u ka ndihmuar
Surroi: Edhe Fehmiu.
Shala: Po, se në atë kohë ishte debati, nëse na kujtohet, e ndryshimit të Kushtetutës së Jugosllavisë, ku kishim drejt vetoje akoma. Kushtetuta e Jugosllavisë nuk mund të ndryshohej pa pëlqimin e Kosovës. Kosova e humbi pëlqimin për Kushtetutën e Serbisë, po e kishte në dorë
pëlqimin për Kushtetutën Federale dhe…
Surroi: … në dhomën ku ishim ne (Dhoma e Republikave e Krahinave, v.j.)
Shala: …edhe Gazmendi dhe Akademia e përgatitën dokumentin për këtë çështje, mbi të gjitha, po pastaj e kuptuam nëse s’gaboj, ideja e Gazmendit dhe e Fehmiut ka qenë të hymë në përplasje kushtetuese, një konflikt kushtetues, ne edhe Serbia-Jugosllavia, në konflikt tjetër s’kishim edhe mundësi që të hynim
Surroi: Edhe pika e presionit ka qenë e tillë, sepse për të kaluar në sistem demokratik, shumëpartiak dhe ekonomi të tregut, Ante Markoviqit i duheshin ndryshimet kushtetuese. Dhe ne kërkonim në atë mënyrë të krijonim presion mbi Ante Markoviqin…
Shala: …mbi Markoviqin, që ai një mënyrë e kërkonte edhe përmes komunikimit me ty, në mënyrë e kërkonte presionin nga poshtë nga ne që të ndodhë kjo.
Prandaj, edhe ndodhi lidhja përfundimisht midis nesh edhe institucioneve të Kosovës, midis nesh edhe Kuvendit të Kosovës, që e bëri 2 Korrikun; pastaj e bëri 7 Shtatorin në Kaçanik, miratoi Kushtetutën që po ashtu është shkruar prej Gazmend Zajmit edhe profesorëve të tjerë.
Dhe më në fund, edhe Qeveria e Kosovës, atëherë me Jusuf Zejnullahun kryeministër, rreshtohet kah ne dhe faktikisht vepron qysh themi ne.
Sepse nuk kishte autoritet më të madh moral edhe politik, sesa që e patëm klasifikuar ne, “Alternativa kosovare”. Ishte një emër për rock muzikë, se jo për politikë, por i rrinte mirë, i rrinte mirë, se ishim alternativë.
Surroi: Edhe si e tillë u ftua në Washington dhe iu dha një lloj vule.
Shala: Një “boost” i madh.
Surroi: Këtu lobi ynë shqiptar-amerikan, bëri një punë të jashtëzakonshme
Shala: Përshtypjet tona kanë qenë përtej realitetit, po në atë kohë përshtypjet luanin shumë rol të madh te mileti, te populli ynë që të krijohet një varg optimizmi. Po sidoqoftë, ajo pritja ka qenë e jashtëzakonshme në Washington, dhe dëshmia që ka ndodhur, në Senat nëse s’gaboj, ka qenë dëshmia… Ka qenë Dobrica Qosiqi përfaqësuesi i palës serbe, Ibrahim Rugova përfaqësuesi i Kosovës, Luljeta Pula e ka qenë delegacioni, 15-16 veta kemi qenë aty.
Ishte një ngjarje madhore, faktikisht një pikë kthese në raportet midis nesh dhe Amerikës, pastaj hyn sistemi, Lobi e bën veten në Kongres, e bën veten në Senat dhe fillon një përkrahje e madhe për Kosovën, e cila është, nëse s’gaboj e pashoq, e pakrahasueshme në Amerikë, sepse të dy krahët e politikës amerikane kurrë nuk janë përplasur sa i përket Kosovës, veç kanë bërë gara njëra me tjetrën kush po ofron më shumë për Kosovën. Kështu që kjo duke qenë arritje e madhe.
Surroi: Edhe reagimi më i madh i lobit ka qenë në momentin kur u mbyllen institucionet tona, kur Serbia edhe de jure e shpalli okupimin e Kosovës.
Shala: Po, me 5 korrik (1990, v.j.).
Surroi: Me 5 korrik, menjëherë niset delegacioni i kryesuar nga Bob Dole, Al D’Amato etj., që vijnë në Prishtinë…
Shala: …shtatë senatorë, ashtu e patëm quajtur, Delegacioni i Shtatë Senatorëve në Kosovë.
Përplasja ka qenë e madhe në qytet, protestë ka qenë, rrahje e qytetarëve tanë dhe neve na patëm thënë, nëse s’gaboj, që takimi duhet të mbahet në aeroport, sepse nuk ka masa të sigurisë për Bob Dolein, edhe Bob Dole ka thënë jo, ose në Prishtinë ose nuk vij fare dhe Dole erdhi në Prishtinë. Ka qenë, incizimi komplet tash është në Youtube, mund të shihet me të vërtetë, ka qenë një tubim, një mbledhje e jashtëzakonshme. E mbaj mend edhe rrëfimin e Alush Gashit, se si është rrahur…
Surroi: Alush Gashit ka qenë i lidhur për radiator.
Shala: Për radiator… po, Bajram Kelmendi, pastaj… Të gjithë, Ibrahim Rugova… ka qenë delegacioni pesë-gjashtëmbëdhjetë veta, po unë çka mbaj mend më së shumti prej atij takimi është një ligjërim shumë këshillëdhënës i Alfonse D’Amatos, sepse po kthehem në të ‘90-at.
D’Amato është llogaritur si proshqiptar i plotë. Bob Dole i balancuar, edhe pse në fund dihet sesi është rreshtuar, por megjithatë Bob Dole nuk ka ardhur si një senator proshqiptar. D’Amato llogaritej si senator proshqiptar dhe Dole doli t’i fliste delegacionit serb me Artemijen dhe tjerë që ishin aty në lobi të “Grandit” dhe D’Amato mbeti me ne.Tha: “E kam një fjalë për ju. Në luftë s’bën me hy, nuk jeni ju për mal. Po do të vijë momenti i juaj”.
Do të thotë edhe atë e morëm seriozisht. edhe ishte një porosi shumë e saktë e shumë e mirë për ne, sepse edhe ajo fjalë e D’Amatos tregonte që ka pasur përpjekje për me na shti në luftë Serbia edhe këto palët e tjera.
Surroi: Kanë qenë pak kohë të çmendura. Nga kjo perspektivë të kthehemi mbrapa e ta tregojmë një anekdotë të përbashkët që e kemi pasur. Na thërrasin NDI, më duket, në Cavtat.
Shala: Po, në Cavtat, “Hotel Croatia”.
Surroi: …“Hotel Croatia”, edhe merremi vesh me Ibrahimin (Rugova, v.j.) si po nisemi, unë bashkë me ty me veturën time, ata u nisën me Hajrushin, i cili do të vritej 1999-n në përpjekje për ta liruar Ibrahim Rugovën, ka qenë fqinj i tij, e ka mbajtur një minimarket, një njeri i cili… edhe kjo e tregon krejt Lëvizjen, një njeri i cili krejt çka kishte dhe atë minimarketin e vet, e kishte vënë në dispozicion të Lëvizjes…, ai vjen si shofer… ishte edhe Anton Kola.
Shala: Edhe Jakupi ka qenë.
Surroi: Edhe Jakup Shala, i cili ka qenë…
Shala: …sekretari i Shoqatës.
Surroi: I cili i ka pasur çelësat e LDK-së.
Edhe nisemi me veturë, edhe ndalemi për të ngrënë drekë në një vend në të cilin s’duhej të ndaleshim, diku në
Shala: Trebinje
Surroi: …në Trebinje… Në momentin kur ne dalim prej veturës shohim se të gjithë po e njohin Rugovën dhe nuk po e shohin shumë me sy të mirë edhe u hipim veturave dhe vazhdojmë tutje. Po kjo tregon që s’kemi pasur as ndonjë lloj mbrojtjeje asgjë speciale…
Shala: Jo çfarë!
Gjithçka çka kemi bërë kemi bërë me mjetet tona dhe kjo është precedent, domethënë për nga kjo perspektiva e sotme, nuk kam gjë kundër, po në ato rrethana, gjithçka që ndodhte me vetura personale, me lidhje personale që i kishim…, patëm shkuar me e marrë faksin e parë për LDK-në nga Xhafer Shatri, e pati dërguar në Lubjanë e pata shkuar me Halilin, Pal Shtufin dhe Ismajl Drekën, një shok i yni i studimeve, dhe krejt ato i ka paguar “Mladina”. Shkuarjen, ushqimin krejt… m’i kanë dhënë mua paratë, “Mladina” e ka financuar mbështetjen e Xhafer Shatrit për Lidhjen Demokratike të Kosovës.
Po krejt ka qenë kjo, po them, me njëfarë vullneti të madh personal, as që konsiderohej kjo si farë sakrifice, por si njëfarë obligimi, faktikisht. Kështu që kjo ndodhi.
Dubrovniku ka qenë një moment shumë interesant, e dimë së bashku, sepse u patëm tubuar përfaqësues të partive të gjithë Jugosllavisë.
Surroi: Ka qenë përpjekja e fundit e amerikanëve…
Shala: Po, përpjekja e fundit për të parë se a mund të ndodhë diçka, ishte periudha kur tashmë bllokadat ishin në një pjesë të Kroacisë, bllokadat rrugore. Pati ardhur Vlladimir Sheks…
Surroi: Ai ka qenë kryesues, ishte kryetari i Parlamentit.
Shala: Figura e tretë në Kroacisë sipas të gjitha analizave historike. Edhe filloi debati i madh.
Surroi: Sheksi ka pasur një lloj… sepse ka qenë i burgosur me shqiptarë, me Demaçin e të tjerë.
Shala: Ne e dimë edhe ky që na i pati dhënë pasaportat e Kroacisë, po ashtu ka qenë mik personal i bacit Adem dhe vetëm me një letër, me një përshtypje që filanit duhet t’i jepet pasaportë, edhe këto ishin pasaporta zyrtare të rregullta të Kroacisë, nuk ishin të fabrikuara…
Surroi: Edhe Mesiqi ka pasë dorë…
Shala: Gjuro Perica, nëse s’gaboj, Perica ka qenë.
Edhe tash aty, në atë debat e sipër, çka mbaj mend më së shumti ishte debati me serbët dhe kroatët. Ne tri palë edhe çka të bëhet me Kosovën.
Surroi: Ishim Ibrahimi, ti, unë…
Shala: Sheksi edhe Radoslav Stojanoviqi, i Partisë Demokratike, një profesor goxha liberal…
Surroi: …por konservator
Shala: Po edhe tash Sheksi e provokonte me sa mundte Stojanoviqin: “Mirë, mirë ju krejt në rregull që po kërkoni të drejta, po qe ku e keni Kosovën, kurrgjë s’keni bërë ju për Kosovën…”, Stojanoviqi ia tha në mënyrë brutale, gjithsesi e mbaj mend, “Lëri këta! Ky është problemi i Amerikës. Nuk është problem as i yni, as i juaji”.
Kjo ishte një porosi shumë interesante, në tetor të 1990-s, me thënë, kadale se ky nuk është problemi yni se këtë do ta zgjidhë Amerika po ishte një ngjarje shumë me rëndësi.
Ishte Louis Sell, ka qenë sekretari i parë në Ambasadën e Amerikës edhe ai e pati bërë një pyetje brutalisht problematike për palën serbe, tha: “Çka nëse shqiptarët në mënyrë paqësore e kërkojnë shtetin? Çka do të bëni?”
Mbeti pa përgjigje, sepse gjithmonë ka qenë ideja që “këta me luftë kanë me e kërku statusin e avancuar”, nuk e kërkonim ne ashtu, e kërkonim në mënyrë paqësore.
Surroi: Viti 1990 e rrëzon komplet atë rrëfimin për shqiptarët terroristë, për shqiptarët e dhunshëm, etj. dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës e përkrahën këtë model, që më vonë do të kombinohej me kërcënimin e Kërshëndellave.
Por atë vit, dhe kjo është kur kthehet njeriu mbrapa, ne disa prej nesh pamë që po shkojnë në konflikt të hapur me Serbinë…
E mbaj mend më 2 korrik, pata shkuar me ua urua shokëve në Lidhjen Demokratike të Kosovës. Thashë: “Mirë do të ishte me u taku mbasdite, me pa se çka do të ndodhë, se do të ketë përgjigje”.
Edhe njëri prej tyre tha: “Po çka mundën me na ba, që s’na kanë bërë deri sot?
E lista ishte shumë e gjatë…
Shumë e gjatë.
Shala: Duke filluar prej mbylljes së RTP-së. Se unë pata shkuar dhe u pata takuar në emër të grupacionit tonë me Agim Malën, ka qenë drejtor, edhe ai ishte i sigurt që s’mund të ndodhë diçka shumë e keqe.
I thashë: “Mund t’ju mbyllin krejt!” Dhe ndodhi mbyllja, sepse RTP-ja atëherë u shndërrua në një përçues shumë të saktë dhe masiv të mesazheve të Alternativës. Nuk kishte gjë që bënim ne që s’dilte menjëherë në televizion.
Surroi: Ishte ilustrative kjo… edhe unë e kam pasur një bisedë me Agim Malën dhe ishte ilustrative për mendësinë e asaj kohe, sepse televizioni ia pati filluar të mblidhte të holla edhe njerëzit nga diaspora dërgonin me të madhe të holla dhe ishin mbledhur nuk e di shumën e saktë, po ishin të deponuara në bankë edhe fola me Agimin edhe thashë, Agim përgjigje do të ketë prej Serbisë kemi hy në një fazë… se ata në maj të vitit 1990 e miratuan njëfarë ligji për masa të veçanta diçka… një titull shumë i gjatë në Kuvend, që faktikisht u jepte leje me e pezullu rendin kushtetues në Kosovë.
Shala: Edhe në qershor të vitit 1990, besoj se të kujtohet, në Gërmi ka qenë mbledhja e përbashkët e dy qeverive, ku kalojnë shumë keq, se Qeveria e Kosovës reziston me gjitha mënyrat e thotë nuk do të bëjmë asgjë që kërkoni prej nesh, edhe do të rezistojmë.
Ishte hera e parë që një Qeveri e Kosovës në mënyrë brutale i kundërvihet Qeverisë së Serbisë.
Surroi: Dhe, atëherë në bisedë me Agimin, i thashë, shiko se kjo… tha: “Paret i kemi të sigurta, i kemi në bankë”. Po, bankën e marrin!. Tha: “Jo. Bankën e marrin veç nëse prishet shteti”.
Po ata e kishin ndërmend me e prishë shtetin. Ata veç e kishin filluar prishjen e shtetit me Stantërgun.
Shala: Po, po absolutisht. Edhe nëse s’gaboj, i kanë pasur diku në Kroaci dhe edhe ato para janë konfiskuar.
E di fatin e parave të “Rilindjes” dhe të “Zërit” se ne, për fatin tonë, i patëm dërguar në Lubjanë, e Sllovenia nuk u ka dhënë mjetet dhe ne i patëm nxjerrë pastaj për me funksionu “Bujku” e “Zëri” në vitet e ‘90-a.
Kështu që është dashur ta dimë se nuk ka gjë që nuk e bën Serbia. Derisa ne nuk na lejonin të hynim në “Rilindje”, më kujtohet njëherë na e patën çuar policinë aty në hyrje, herë nga dhjetë minuta s’na linin, e mandej hynim me zor, e mezi dilnim, do të thotë ka qenë situatë e një okupimi klasik prej 5 korrikut, faktikisht prej shpërbërjes së Kuvendit, Qeverisë dhe të gjitha institucioneve të Kosovës fillon okupimi klasik.
Surroi: Dhe në atë kohë ne u përpoqëm ta bënim Forumin, por ai nuk funksionoi.
Shala: Po u pati mbajtur më 1 korrik 1990, me atë idenë e parandalimit të pasojave shkatërrimtare për gjithë sistemin tonë, sepse Forumi duhej ta zëvendësonte Kuvendin faktikisht dhe u mbajt një mbledhje. Prapë aty ishin dy krahë të LDK-së, një krah ishte në favor të Forumit, një tjetër ishte kundër Forumit.
Surroi: Ai krahu ishte më i fortë.
Shala: Po, po ma i fortë. Ajo alternativë nuk funksionoi
Surroi:.Problemi është ky, sepse me këtë do të hyjmë në vitet tjera. Në atë moment, brenda LDK-së u formua një bindje që ne jemi aq të fortë, jemi me qindra mijë njerëz sa s’kemi nevojë as të konsultohemi me kurrkënd, as të bisedojmë me kurrkënd, ndërkohë që nuk kishte iniciativa burimore.
Prej qirinjve deri te Deklarata Kushtetuese, po nuk kishin qenë iniciativat e LDK-së, po kishin qenë iniciativa, Parlamenti, unë, ai… Zenun Çelaj me Gazmend Zajmin… deputetët besa delegatët si quheshin.
Shala: Delegatët e atëhershëm, po. Hazër Susuri ka qenë, për shembull, një prej përpiluesve të disa propozimeve kushtetuese, po është e vërtetë.
Megjithëse në LDK ka qenë edhe Fehmi Agani, i cili i ka përkrahur të gjitha këto procese dhe ka qenë pjesë e këtyre proceseve.
Surroi: Disi gjithmonë minoritet, po gjithmonë një minoritet i rëndësishëm.
Shala: Gjithmonë ka qenë i tillë dhe ka mbetur i tillë. Kështu që megjithatë disi funksiononim…, tash kush i merrte frutat e asaj pune, në as që mërziteshim në atë kohë, normalisht LDK-ja ka pasur monopol politik, në atë kohë. Por me Ibrahim Rugovën ka pasur mundësi gjithmonë të bashkëpunohet, sa herë ka pasur komunikim me të ka qenë… po them druajtjen e vetme që e ka pasur ai ka qenë që mos kjo po ndëshkohet.
Ta zëmë, presidenti Rugova, në atë kohë ka qenë kundër grevës se 3 Shtatorit, edhe me arsye ka qenë kundër. E dinte çka do të pasonte. Si që the ti pak më herët, ne e dinim çka do të pason mbas 2 Korrikut, Rugova e dinte çka do të pasonte mbas 3 Shtatorit, që do të përjashtohen masivisht shqiptarët nga puna.
Surroi: Dhe nuk kishim përgjigje.
Shala: 140 mijë veta janë përjashtuar pastaj, pas 3 shtatorit. Nuk ke mundur të hysh një konflikt sindikal me një pushtet autokratik…
Surroi: … i cili s’mërzitet fare
Shala: Ai s’mërzitet për punëtorët e vet, jo më për punëtorët tanë. Ishte një gabim, prandaj gjithmonë ka pasur përplasje midis iniciativave që janë të dobishme, iniciativave që janë të rrezikshme, sepse tash po kërcej në një moment kapital, ku roli i Rugovës, i yti, i Fehmi Aganit ka qenë vendimtar në Stubiçke Toplice, 1991-tës, mos me hy në luftë!
Se ka pasur nisma për me hy në luftë ne. Fronti jugor ka qenë ideja. Dhe mos të kishit shkuar ju atje dhe mos kishte qenë Rugova, absolutisht kundër së bashku me gjithë ju, më duket Tomë Berisha dhe kush ka qenë për me hy në luftë,
Surroi: Ka qenë një numër më i madh
Shala: …më i madh, e di, por megjithatë ka mbizotëruar logjika e shëndoshë e juaja që keni qenë në Stubiçke Toplice, që nuk është rendi ne të hyjmë në luftë më 1991, sepse ndërkohë, të mos harrojmë, ne e morëm vesh kah është Shqipëria.
Ne nuk e kemi ditur çka është Shqipëria deri në janar të 1991-tës. Në dhjetor të 1990-s fillojnë ndryshimet.
Unë jam ndër të parët që kam shkuar kah Greqia në Shqipërinë e 1991-tës dhe jam takuar me Sali Berishën dhe me gjithë këtë brezin e Partisë Demokratike, Azem Hajdarin e të gjithë. Na thanë hapur: “Ne s’mund gjë të bëjmë për ju. Edhe thojini Presidentit Rugova nëse mund të na dërgojë ndonjë veturë për fushatë”, se atëherë fillonte fushata. Për zgjedhje.
Ne e kuptuam që faktori shqiptar ishte inekzistent. Ne ishim të papërgatitur, sepse të mos harrojmë se ne na e kishin suspenduar Mbrojtjen Territoriale, Mbrojtjen Civile.
Ne e kemi pasur 14 mijë pjesëtarë të Mbrojtjes Territoriale të armatosur. Po nuk i kishim prej 1981-s. Sepse Mbrojtja Territoriale ka qenë vendimtare në luftën në Slloveni në Kroaci. Ne nuk e kishim atë ushtrinë e njësisë federale dhe ishte normale që ne, ashtu siç keni thënë, që keni bërë ju së bashku, në Stubiçke Toplice në Kroaci, me thënë: ”Jo, nuk mund të hyjmë në luftë”.
dhe ka qenë vendimtare mendoj.
Se, të paramendojmë sikur ta bënim atë gabim në 1991-tën, ne sot s’do të bisedonim këtu fare.
Diku do të bisedonim, në Suedi a Danimarkë….
Surroi: Dhe tash hymë në vitin 1991, sugjeroj që ta vazhdojmë në episodin tjetër këtë rrëfim të viteve, të cilat e përcaktuan kthesën.
