Në një kohë kur Deti i Zi është shndërruar në një nga kufijtë më kritikë të sigurisë në Evropë për shkak të luftës në Ukrainë, prania e anijeve ushtarake atje mbetet e kufizuar. Ky paradoks gjeopolitik nuk diktohet vetëm nga zhvillimet aktuale, por nga një dokument juridik i nënshkruar saktësisht nëntë dekada më parë: Konventa e Montreux e vitit 1936.
Marrëveshja historike, e nënshkruar në Zvicer, i riktheu Turqisë sovranitetin mbi Ngushticat e Dardaneleve dhe Bosforit pas rënies së Perandorisë Osmane. Sot, ky traktat shërben si kuadri parësor ligjor që rregullon qasjen në këtë rrugë ujore jetësore, duke e pozicionuar Ankaranë si kontrolluesen e vetme të portës hyrëse për në Detin e Zi.
Rregullat e rrepta të kohës së luftës
Konventa e Montreux garanton kalimin e lirë të anijeve tregtare në kohë paqeje, por vendos kufizime strikte për flotat ushtarake të vendeve që nuk kufizohen me Detin e Zi. Këto shtete mund të mbajnë anijet e tyre luftarake në këto ujëra për një afat maksimal prej vetëm 21 ditësh.
Kufizimet bëhen akoma më rigoroze në kohë lufte. Duke qenë se Turqia nuk është palë ndërluftuese në konfliktin Rusi-Ukrainë, ajo aktivizoi Nenin 19 të konventës në shkurt të vitit 2022. Ky nen ndalon kalimin e anijeve ushtarake të palëve në konflikt nëpër ngushtica. Ky vendim pati një ndikim të drejtpërdrejtë në ekuilibrin e forcave, pasi bllokoi rreth 30 anije luftarake ruse që të hynin për të përforcuar Flotën e tyre të Detit të Zi. Ndikimi u shtri edhe te mbështetësit e Ukrainës; për shembull, dy anije minahedhëse të dhuruara nga Mbretëria e Bashkuar nuk u lejuan të kalonin dhe mbetën të ankoruara në Portsmouth të Anglisë.
Për shkak të këtyre kufizimeve, NATO nuk mund të mbajë një prani të përhershme detare në rajon, ndryshe nga çfarë ndodh në Mesdhe apo në Detin e Veriut. Për t’u përshtatur, aleanca ka rritur fokusin tek anëtarët e saj bregdetarë, Rumania dhe Bullgaria. Një shembull i këtij ndryshimi strategjik është plani i Rumanisë për të shpenzuar 2.5 miliardë euro për zgjerimin e Bazës Ajrore “Mihail Kogalniceanu”, projekt ky që pritet ta kthejë atë në bazën më të madhe ushtarake të NATO-s në Evropë.
E ardhmja e një dokumenti historik
Edhe pse Konventa e Montreux përmban referenca ndaj institucioneve të shpërbëra si Lidhja e Kombeve, ekspertët argumentojnë se askush nuk dëshiron të rinegociojë kushtet e saj. Hapja e kësaj çështjeje do të kërkonte bisedime komplekse me Rusinë dhe do të prekte interesat thelbësore të sovranitetit turk.
Gjatë samitit të fundit vjetor të NATO-s të mbajtur në Ankara, aleanca rikonfirmoi rëndësinë e bashkëpunimit rajonal. Turqia, Rumania dhe Bullgaria njoftuan ngritjen e një grupi trepalësh për pastrimin e minave detare, duke treguar se siguria në rajon do të vazhdojë të menaxhohet brenda kornizave që përcakton ky traktat 90-vjeçar.
