Mëmgjesim e sotëm në Zvicës shtypi ditor i këtij shteti solli për herë të parë një version ndryshe për shqiptarët që jetojnë dhe veprojnë në këtë shtet. Gazeta ditore
Në Café Roma në Naters ai shërben kafe – në librin e tij rrëfen një jetë të trazuar Muhamet Ajeti ka botuar romanin “Ich, Mario”. Një libër që mbështetet në përvoja autobiografike, por që është shumë më tepër sesa historia e jetës së autorit. Nga Nathalie Benelli Muhamet Ajeti qëndron pas banakut të Café Roma në Naters. Me lëvizje të sigurta mbush pijet, ndez aparatin e kafesë dhe përshëndet mysafirët që e njohin prej vitesh. Bën shaka me klientët e rregullt, dëgjon, shërben dhe pastron tavolinat. Kush e sheh këtu mund të mendojë se ai ka punuar gjithë jetën në gastronomi. Por ky përshtypje mashtron. Para se të vinte në Valais, Ajeti studioi letërsi dhe gjuhë në Maqedoni. Punoi si gazetar në televizion, drejtoi një emision politik debati dhe ishte pjesë aktive e jetës publike. Sot është gastronom. Midis këtyre dy etapave qëndrojnë thyerje, fillime të reja dhe përvoja që e kanë formësuar. Pikërisht prej tyre ka lindur romani “Ich, Mario”. Kush e lexon librin vëren shpejt ngjashmëri me jetën e autorit. Personazhi kryesor shndërrohet nga Muhamet në Mario dhe historia e tij ka ngjashmëri të qarta me atë të Muhamet Ajetit. Megjithatë, autori kundërshton përcaktimin “autobiografi”. “Kam shkruar një roman. Një rrëfim për përshtatjen dhe migrimin”, thotë Muhamet Ajeti. “Personazhi Mario është një mjet për të ndërtuar narrativën.” Në të vërtetë, “Ich, Mario” trajton shumë më tepër sesa rrugëtimin personal të autorit. Libri flet për prejardhjen dhe ndjenjën e të qenit i huaj, për pritjet që shoqëria vendos mbi individin dhe për pyetjen se sa përshtatje është e nevojshme pa humbur vetveten. Historia fillon në Maqedoni, ku Muhameti rritet si pjesëtar i pakicës shqiptare. Që herët ai bie në konflikt me pritjet e të tjerëve. Në kundërshtim me dëshirën e të atit, ai nuk zgjedh studimet e teologjisë islame, por letërsinë dhe gjuhën. Një vendim që simbolizon shumë nga ajo që do të pasojë më vonë. Besimi te fjala e lirë, te arsimi dhe te mendimi i pavarur përshkon si një fill i kuq gjithë jetën e tij. Pas studimeve, Muhameti punon si gazetar dhe moderon një emision politik javor në televizion. Por karriera e tij merr një kthesë të papritur. Për shkak se refuzon t’u përshtatet raporteve politike të pushtetit, ai vihet gjithnjë e më shumë nën presion. Intrigat, përjashtimi dhe represioni e detyrojnë më në fund të largohet nga televizioni dhe nga vendi. Sot Ajeti e sheh këtë edhe si një tipar të karakterit të tij. “Jam shumë i adaptueshëm, por në jetë jam pak rebel”, thotë ai. Megjithatë, thekson se libri nuk synon të vendosë vetveten në qendër. Letërsia i jep mundësinë të luajë me realitetin dhe trillimin. Vendet shpesh nuk përmenden drejtpërdrejt, por mund të kuptohen nga ngjarjet. Episodet ngjeshen, elemente të caktuara ndryshohen. Përvoja jetësore shndërrohet në letërsi. Me emigrimin në Zvicër fillon një kapitull i ri. Por ndryshe nga shumë histori klasike emigracioni, këtu nuk e pret shpëtimi i madh. Në vend të tij, Muhameti përjeton një formë tjetër të përshtatjes. Fillimisht ai punon si kamarier në Oberwallis. Emri i tij, Muhamet, u duket disa njerëzve i vështirë ose i pazakontë. Kështu ai shndërrohet papritur në Mario. Ajo që në fillim duket si një episod i vogël i përditshmërisë, në roman merr një kuptim më të thellë. Mario bëhet një rol që përmbush pritjet e të tjerëve. Emri shndërrohet në metaforë të përshtatjes dhe integrimit në një mjedis të ri. Por Ajeti nuk e sheh këtë vetëm si një përvojë emigranti. “Nuk ndihem i vetmi Mario”, thotë ai. “Të gjithë jemi pak Mario. Në rastin më të mirë jemi Super Mario”, shton duke qeshur. Në këtë mënyrë historia e tejkalon migrimin. Mario bëhet simbol i atyre përshtatjeve që pothuajse çdo njeri i bën gjatë jetës, në punë, në marrëdhënie apo në jetën shoqërore. Kush e sheh jetën e Ajetit, zbulon një sërë stacionesh të jashtëzakonshme. Pas mbërritjes në Zvicër ai nuk punon vetëm në gastronomi, por edhe në ndërtimin e tuneleve dhe më vonë si disponent. Në të njëjtën kohë angazhohet në shoqata dhe përpiqet të krijojë projekte mediatike për komunitetin shqiptar. Në roman, këto etapa paraqiten në formë letrare të përmbledhur. Dashuria për gjuhën dhe gazetarinë nuk e ka braktisur kurrë. “Shpirti i gazetarisë ka mbetur”, thotë ai. “Këtë nuk mund ta heqësh. Nuk është profesion që e lë pas. Kur je një herë gazetar, mbetesh gazetar përbrenda.” Kjo dashuri për gjuhën vërehet edhe në libër. Bie në sy toni i saktë dhe i qetë me të cilin ai rrëfen edhe përvojat më të dhimbshme. Në vend të akuzave dramatike, fajësimeve apo vetëlavdërimeve, dominon një gjuhë e matur dhe pothuajse e distancuar. Pikërisht kjo e bën rrëfimin të fuqishëm. Vuajtjet nuk ekzagjerohen dhe zhgënjimet nuk zbukurohen. Shumë gjëra mbeten të ndjeshme mes rreshtave. Lexuesi nuk ndeshet me një hero, por me një njeri që detyrohet të fillojë vazhdimisht nga e para dhe që megjithatë përpiqet t’i mbetet besnik vetes. “Ich, Mario” u botua fillimisht në shqip dhe ngjalli interes të madh në Maqedoni. Tani libri është në dispozicion edhe në gjermanisht. Për Ajetin, përkthimi ishte më shumë sesa një detyrë gjuhësore. “Këtu qëndron vështirësia për autorin”, thotë ai. “Po u flet dy mentaliteteve të ndryshme. Migrimi shihet ndryshe këtu sesa në Ballkan.” Gjatë shkrimit ai kishte vazhdimisht para syve lexuesit e tij. Për versionin gjerman duhej të merrte parasysh dallimet kulturore dhe njëkohësisht të ruante mesazhin fillestar. “Kam folur me dy gjuhë njëkohësisht”, thotë ai. Romani nuk është shkruar me nxitim. Muhamet Ajeti ka punuar për vite me radhë mbi të dhe ka rishkruar kapituj të tërë derisa ata t’u përgjigjeshin standardeve të tij të larta. Rezultati është një roman që mbetet i kuptueshëm në të dy hapësirat gjuhësore dhe që njëkohësisht sjell këndvështrime të ndryshme mbi migrimin, identitetin dhe integrimin. Veçanërisht mbresëlënës është aty ku rrëfimi mbetet i qetë. Libri heq dorë nga gjestet e mëdha. Nuk është as një larje hesapesh me të kaluarën dhe as një histori sentimentale për ardhjen në një vend të huaj. Është një rrëfim për dinjitetin. Për këmbënguljen. Për aftësinë për të ndryshuar pa hequr dorë plotësisht nga vetvetja. Kush e takon sot Muhamet Ajetin në Café Roma, sheh fillimisht mikpritësin e sjellshëm. Njeriun pas aparatit të kafesë. Gastronomin. Libri zbulon çfarë fshihet pas kësaj pamjeje: një letrar, një gazetar, një urë lidhëse mes gjuhëve dhe kulturave. Një njeri, jeta e të cilit është shënuar nga kthesa të forta dhe që pikërisht për këtë arsye ka gjetur vazhdimisht rrugë të reja. Dhe kur mysafirët në Café Roma e quajnë punonjësen e shërbimit Sonja, Muhamet Ajeti ua kujton: “Ajo quhet Sanaa, jo Sonja.” Punonjësit e tij nuk duhet të përjetojnë të njëjtën gjë që përjetoi ai dikur, kur nga Muhamet u bë Mario. “Njerëzit duhet të thirren me emrin e tyre të vërtetë.” Ai e di më mirë se shumë të tjerë pse kjo është kaq e rëndësishme.
