Gjatë periudhës tetor 2024 – shtator 2025, sistemi gjyqësor në Republikën e Maqedonisë së Veriut u përball me sfida të vazhdueshme në aspektin e transparencës, pavarësisë dhe qëndrueshmërisë institucionale. Megjithëse u shënuan disa hapa pozitivë, si transmetimi i drejtpërdrejtë i seancave dhe përmirësimi i publikimit të vendimeve, mungesa e arsyetimeve të detajuara dhe komunikimit profesional me publikun mbetet problem serioz. Pavarësia financiare e gjyqësorit vazhdon të jetë e cenuar për shkak të buxhetit të pamjaftueshëm dhe kufizimeve në punësime. Ndërkohë, deklaratat e përfaqësuesve të pushtetit ekzekutiv krijojnë perceptim për presion politik mbi gjyqësorin. Digjitalizimi po avancon, por ende ekzistojnë boshllëqe në automatizimin e plotë të proceseve, veçanërisht në prokurori, thuhet në raportin e Institutit për Politika Evropiane në pjesën për Gjyqësorin, raporton Portalb.mk.
Këshilli Gjyqësor i Republikës së Maqedonisë së Veriut ka shënuar progres të moderuar në drejtim të transparencës. Publikimi i rregullt i njoftimeve për seancat, vendimet dhe transmetimi online i tyre përbëjnë hapa konkretë drejt hapjes ndaj publikut. Instalimi i ekranit që shfaq mënyrën e votimit të anëtarëve (pro/kundër) është një praktikë që rrit llogaridhënien individuale.
Megjithatë, vazhdon të ketë disa probleme thelbësore si mungesa e një zyrtari për marrëdhënie me publikun kufizon komunikimin profesional me median dhe shoqërinë civile. Strategjia e Komunikimit 2024–2028, edhe pse e miratuar, nuk zbatohet në praktikë dhe arsyetimet e vendimeve mbeten të përgjithshme dhe formale, veçanërisht në emërimet e gjyqtarëve në instanca më të larta.
“Pavarësisht disa zhvillimeve pozitive, transparenca në punën e Këshillit Gjyqësor dhe Këshillit të Prokurorëve Publikë ende nuk arrin nivel të kënaqshëm. Gjatë periudhës së raportimit, u vu re një përparim i moderuar në Këshillin Gjyqëso, megjithatë, Këshilli Gjyqësor ende nuk ka zyrtar për marrëdhënie me publikun për shkak të mungesës së burimeve financiare për atë pozicion. Edhe pse njoftimet dhe informacionet mbi punën aktuale publikohen rregullisht, mungesa e një zëdhënësi profesional kufizon ndjeshëm komunikimin me median dhe organizatat e shoqërisë civile, veçanërisht në situata të ndjeshme që shkaktojnë interes të konsiderueshëm publik”, thuhet në raport.
Tutje thuhet se rekomandimi i Misionit të Vlerësimit për të krijuar një strukturë funksionale komunikimi mbetet i paplotësuar. Përveç kësaj, megjithëse në qershor 2024 u miratua një Strategji Komunikimi e Këshillit Gjyqësor dhe Gjykatave të Republikës së Maqedonisë së Veriut (2024-2028), ajo nuk po zbatohet në praktikë.
Mungesa e analizave të bazuara në tregues të matshëm dhe performancë konkrete cenon verifikimin dhe besimin publik në proceset e vendimmarrjes.
“Lidhur me justifikimin e vendimeve të Këshillit Gjyqësor, është ende e qartë se rekomandimi i Misionit të Vlerësimit për justifikim të detajuar, të arsyetuar dhe të individualizuar nuk është zbatuar plotësisht. Arsyetimet janë më shpesh të shkurtra, të përgjithshme dhe përsëritëse, veçanërisht kur zgjidhen gjyqtarë në një gjykatë më të lartë. Në vend të një analize të bazuar në rezultate specifike profesionale, tregues të matshëm dhe të dhëna relevante, diskutimet reduktohen në përfundime formale dhe vlerësime subjektive, gjë që kufizon transparencën dhe verifikimin e vendimeve të marra”, thekson raporti.
Transparenca e Këshillit të Prokurorëve Publikë
Këshilli i Prokurorëve Publikë i Republikës së Maqedonisë së Veriut publikon rregullisht njoftime të shkurtra për vendimet e marra, por vazhdon të përballet me sfida në respektimin e afatit ligjor për njoftimin e seancave (të paktën tre ditë para mbajtjes së tyre).
“Lidhur me transparencën e punës së Këshillit të Prokurorëve Publikë, në periudhën raportuese, njoftime të shkurtra me informacion mbi vendimet e marra dhe aktivitetet e tjera të Këshillit publikohen rregullisht në faqen e internetit. Megjithatë, çështja e përmbushjes konsistente të detyrimit ligjor për të informuar me kohë publikun duke publikuar një njoftim jo më vonë se tre ditë para seancave mbetet relevante. Në këtë drejtim, është vërejtur një përmirësim i pjesshëm krahasuar me vitin e kaluar, kur ky afat nuk u respektua në afërsisht tre të katërtat e seancave të monitoruara, megjithëse këto nuk ishin raste urgjente”, thuhet në raport.
Në periudhën raportuese:
-
12 seanca u njoftuan në kohë.
-
13 seanca nuk respektuan afatin ligjor.
“Në periudhën aktuale raportuese, njoftimet u publikuan në kohë për 12 seanca, ndërsa për 13 seanca afati ligjor përsëri nuk u respektua”, nënvizon raporti.
Kjo tregon një përmirësim të pjesshëm krahasuar me vitin paraprak, por jo përmbushje të plotë të standardeve të transparencës.
Çështja e Akademisë së Gjyqtarëve dhe Prokurorëve Publikë
Një zhvillim i rëndësishëm ishte emërimi dhe dorëheqja e mëvonshme e një anëtari të Këshillit Programor të Akademia e Gjyqtarëve dhe Prokurorëve Publikë “Pavel Shatev”. Emërimi ngriti dilema ligjore dhe shqetësime për perceptimin e pavarësisë, për shkak të angazhimeve të mëparshme politike të personit të zgjedhur.
“Në këtë periudhë raportuese, u vu re emërimi i një anëtari të Këshillit Programor të Akademisë së Gjyqtarëve dhe Prokurorëve Publikë “Pavel Shatev” (AGJPP) nga Bordi i Drejtorëve të Akademisë. Sipas Nenit 19 të Ligjit për AGjPP-në, një anëtar i Këshillit të Programit mund të jetë nëpunës i lartë civil nga Ministria e Drejtësisë me të paktën tetë vjet përvojë pune në fushën e drejtësisë dhe provim të kaluar të jurisprudencës. Megjithatë, personi i emëruar u punësua si këshilltar special i Ministrit të Drejtësisë, një pozicion që nuk kualifikohet si shërbim i lartë civil sipas Ligjit për Nëpunësit Administrativë, por përkundrazi përbën një angazhim me afat të caktuar sipas Ligjit për Punonjësit e Sektorit Publik. Përveç kësaj, angazhimi i mëparshëm politik dhe kandidatura e fundit për deputet ngritën pyetje serioze në lidhje me perceptimin e pavarësisë dhe paanshmërisë së AGJPP-së, duke pasur parasysh rolin e saj kyç në përzgjedhjen dhe trajnimin e gjyqtarëve dhe prokurorëve të ardhshëm publikë”, thuhet në raport.
Pas reagimeve të shoqërisë civile, anëtari dha dorëheqje, duke treguar ndikimin pozitiv të monitorimit publik. Megjithatë, rasti evidentoi dobësi në respektimin e standardeve të pavarësisë institucionale, sidomos për një institucion kyç në përzgjedhjen dhe trajnimin e kuadrove të reja të drejtësisë.
Pavarësia financiare dhe presioni politik
Pavarësia e gjyqësorit mbetet e brishtë për shkak të:
- Buxhetit gjyqësor prej vetëm 0.29% të PBB-së për vitin 2025;
- Mosmiratimit të zgjatjes së kontratave të punësimit me afat të caktuar;
-
Mosdhënies së pëlqimit për fillimin e gjeneratës së IX-të të kandidatëve në Akademi.
Reduktimi i numrit të gjyqtarëve me rreth një të katërtën në pesë vitet e fundit krijon rrezik serioz për funksionimin efektiv të gjykatave dhe prokurorive.
“Pavarësia e gjyqësorit është e lidhur pazgjidhshmërisht me pavarësinë e tij financiare, e cila vazhdon të paraqesë një sfidë serioze. Ashtu si në vitet e kaluara, edhe në këtë periudhë raportimi, nuk u siguruan burime financiare për gjyqësorin në përputhje me dispozitat ligjore. Sipas të dhënave nga Këshilli Gjyqësor, buxheti gjyqësor për vitin 2025 arrin në 0.29% të PBB-së, gjë që ndikon drejtpërdrejt në kapacitetet e gjyqësorit dhe në qëndrueshmërinë e reformave. Përveç kësaj, Ministria e Financave nuk dha pëlqim për zgjatjen e punësimit me afat të caktuar në vitin 2025,gjë që ndikon drejtpërdrejt në situatën e personelit dhe kapacitetin operativ të gjykatave. Në të njëjtën kohë, AGJPP ende nuk ka marrë pëlqimin nga e njëjta ministri për të filluar gjeneratën e IX-të të praktikantëve (kandidatëve) për gjyqtarë dhe prokurorë publikë. Nëse kjo qasje vazhdon, ekziston një rrezik real i ndërprerjes serioze të funksionimit të gjykatave dhe zyrave të prokurorëve publikë, veçanërisht duke marrë parasysh të dhënat alarmante sipas të cilave numri i gjyqtarëve është zvogëluar me afërsisht një të katërtën në pesë vitet e fundit”, thuhet në raport.
Një aspekt tjetër shqetësues janë deklaratat publike të përfaqësuesve të pushtetit ekzekutiv mbi çështje gjyqësore aktuale. Deklarata të tilla mund të interpretohen si presion politik dhe bien ndesh me parimin e ndarjes së pushteteve. Në këtë kontekst, Këshilli Gjyqësor reagoi publikisht kundër instrumentalizimit politik të gjyqësorit.
“Në këtë kontekst, kryetari i Qeverisë deklaroi se pas zgjedhjeve lokale, do të gjenden mekanizma ligjorë për të siguruar që prokurorët dhe gjyqtarët të veprojnë në përputhje me Kushtetutën dhe ligjet, pavarësisht kritikave të shprehura. Deklarata të tilla bien ndesh drejtpërdrejt me parimin e pavarësisë gjyqësore dhe krijojnë presion politik mbi gjyqësorin. Në këtë drejtim, Këshilli Gjyqësor lëshoi një deklaratë publike duke kundërshtuar përdorimin e gjyqësorit për qëllime politike”, thuhet në raport.
Funksionimi dhe pjesëmarrja në seanca
Analiza e pjesëmarrjes tregon se:
-
52% e seancave të monitoruara u mbajtën me mungesë të të paktën një anëtari.
-
Këshilli Gjyqësor vendosi me përbërje të plotë në 13 seanca.
-
Këshilli i Prokurorëve Publikë veproi me përbërje të plotë në 12 seanca.
“Sa i përket pjesëmarrjes së anëtarëve në seanca, në këtë periudhë raportimi u vu re se Këshilli Gjyqësor vendosi plotësisht, gjegjësisht me praninë e anëtarëve me të drejtë vote (me përjashtim të ministrit të Drejtësisë dhe kryetarit të Gjykatës Supreme të RMV-së), në një total prej 13 seancash. Në 14 seanca shtesë, u regjistrua mungesa e anëtarëve individualë, kryesisht për shkak të arsyeve shëndetësore ose përdorimit të lejes vjetore. Nga ana tjetër, Këshilli i Prokurorëve Publikë veproi plotësisht në 12 seanca, ndërsa në 13 seanca u regjistrua mungesa e një ose më shumë anëtarëve. Duke analizuar totalin, 52% e seancave të monitoruara u mbajtën në kushte të mungesës së të paktën një anëtari. Në pesë nga këto seanca, vetëm Prokurori Publik i Republikës së Maqedonisë së Veriut mungonte, si anëtar ex officio, ndërsa anëtarët e tjerë të Këshillit mungonin në tetë seancat e mbetura”, thuhet në raport.
Megjithëse shumica e mungesave ishin për arsye objektive (shëndetësore apo leje vjetore), frekuenca e tyre ndikon në perceptimin e funksionimit optimal institucional.
Digjitalizimi i gjyqësorit dhe AKMIS
Strategjia e mëparshme e TIK-ut skadoi në vitin 2024 dhe është paralajmëruar hartimi i një strategjie të re. Këshilli i TIK-ut u ristrukturua dhe mbajti dhjetë seanca gjatë periudhës raportuese.
Komisioni për Mbikëqyrjen e AKMIS-it kreu kontrolle në të gjitha gjykatat gjatë vitit 2025, duke treguar një angazhim më të madh për kontrollin e sistemit të menaxhimit të lëndëve.
Megjithatë, në prokurori ende mungon një sistem plotësisht i automatizuar për shpërndarjen elektronike të lëndëve, çka lë hapësirë për perceptime të mundshme për ndërhyrje ose mungesë transparence.
“Lidhur me shpërndarjen e çështjeve në zyrat e prokurorive publike, ende nuk është krijuar një sistem për shpërndarje elektronike dhe të automatizuar. Sipas Rregullores për Punën e Brendshme të Prokurorive Publike, lëndët shpërndahen sipas radhës së mbërritjes në regjistër, pas së cilës, pas regjistrimit të tyre në procesverbalin përkatës, ato i caktohen në formë elektronike prokurorit publik kompetent. Sipas të dhënave të PTHP RMV, janë duke u zhvilluar aktivitete që synojnë promovimin dhe përmirësimin e Sistemit ekzistues të Menaxhimit të Lëndëve, me qëllim rritjen e efikasitetit dhe funksionalitetit të sistemit. Komisioni për Mbikëqyrjen e Punës së AKMIS-it në Gjykata veproi në përputhje me Planin e miratuar më parë për Mbikëqyrjen e Gjykatave, i miratuar në përputhje me Ligjin për Menaxhimin dhe Lëvizjen e Lëndëve në Gjykata. Gjatë vitit 2025, mbikëqyrja u krye në të gjitha gjykatat në Republikën e Maqedonisë së Veriut, ndërsa në vitin 2024 mbikëqyrja u zbatua në 19 gjykata”, thuhet në raport.
Si përfundim, mund të konstatohet se periudha tetor 2024 – shtator 2025 karakterizohet nga përparim i kufizuar, por i pamjaftueshëm në konsolidimin e pavarësisë dhe transparencës së sistemit gjyqësor në Republikën e Maqedonisë së Veriut. Edhe pse janë ndërmarrë hapa konkretë në drejtim të hapjes institucionale dhe digjitalizimit, problemet strukturore, veçanërisht në financim, arsyetim të vendimeve dhe respektim të plotë të standardeve ligjore vazhdojnë të pengojnë ndërtimin e një sistemi drejtësie plotësisht të pavarur, efikas dhe të besueshëm. Reformimi i qëndrueshëm kërkon vullnet politik, mbështetje financiare adekuate dhe zbatim konsekuent të rekomandimeve të ekspertëve dhe organizatave monitoruese.
Kujtojmë se viti 2025 shënoi një periudhë të trazuar për sistemin e drejtësisë në Maqedoninë e Veriut, me ngërçet strukturore, ndërhyrjet politike dhe mungesën e resurseve që prej vitesh e dëmtojnë funksionimin e mirëfilltë të gjyqësorit. Nga presioni i hapur ndaj Këshillit Gjyqësor dhe përplasjet rreth Prokurorisë Publike, te kritikat e ashpra të Bashkimit Evropian, ShBA-së dhe organizatave ndërkombëtare, ky vit nxori në pah brishtësinë e pavarësisë gjyqësore dhe stagnimin e reformave që mbeten thelbësore për integrimin evropian të vendit.
