Shkruan: Kostana Ana Morava
Rasti i Jeffrey Epstein nuk mund të kuptohet vetëm si skandal kriminal apo moral. Ai është, mbi të gjitha, një nyje kyçe ku bashkohen paraja, dija dhe pushteti, në një mënyrë që zbulon se si prodhohen dhe si legjitimohen “modele mendimi” që më pas shndërrohen në mjete sundimi.
Epstein nuk ishte donator i zakonshëm dhe as filantrop publik. Ai vepronte përmes financimeve të përzgjedhura, të errëta, të përqendruara te individë dhe qendra elitare, duke blerë jo thjesht projekte, por akses, autoritet dhe heshtje.
Një nga rastet më të dokumentuara është lidhja e tij me Universitetin e Harvardit, ku, ndërmjet viteve 1998 dhe 2008, u financuan projekte dhe struktura kërkimore me rreth 9.1 milionë dollarë.
Bërthama e këtij financimi ishte krijimi, në vitin 2003, i Programit për Dinamikën Evolutive, një qendër ndërdisiplinore e drejtuar nga Martin Nowak, me një dhuratë kryesore prej rreth 6.5 milionë dollarësh.
Programi u paraqit si kërkim shkencor i avancuar në biologjinë evolucionare dhe në matematikën e sistemeve komplekse, por ndikimi i tij shkoi përtej laboratorit.
Në qendër të këtij programi ishte studimi i asaj që u quajt “evolucioni i bashkëpunimit”.
Pyetja themelore që ky kërkim përpiqej të zgjidhte ishte e thjeshtë në dukje, por thelbësore: si lind bashkëpunimi në një botë ku përzgjedhja natyrore favorizon interesin individual dhe konkurrencën?. Nëse mbijetesa i takon më të fortit dhe më egoistit, pse qelizat, organizmat dhe shoqëritë njerëzore bashkëpunojnë?
Përgjigjja e këtij projekti nuk ishte morale dhe as filozofike, por matematike.
Njeriu u trajtua gjatë studimit si strategji, marrëdhëniet u kthyen në modele, ndërsa bashkëpunimi u përkufizua si rezultat i disa mekanizmave të matshëm: reciprociteti i drejtpërdrejtë, reciprociteti i tërthortë përmes reputacionit, përzgjedhja hapësinore, përzgjedhja e grupit dhe lidhjet e gjakut.
Sipas këtij modeli bashkëpunimi nuk është më virtyt i krijimit por strategji mbijetese. Studimi gjeti se bashkëpunimi funksionon vetëm kur ka përsëritje marrëdhëniesh, kujtesë, ndëshkim të tradhtisë dhe kufij të qartë.
Në planin shkencor, këto modele prodhuan punime serioze mbi evolucionin e bashkëpunimit, mbi përhapjen e viruseve si HIV-i, mbi përparimin e kancerit dhe mbi origjinën e komunikimit.
Por problemi nuk qëndron te shkenca në vetvete. Problemi nis aty ku kjo dije shkëputet nga kushtet e saj dhe përdoret jashtë kontekstit biologjik për të legjitimuar politika dhe struktura pushteti. Pra ideologji.
Këtu shfaqet dimensioni politik i financimit.
Epstein nuk financoi ideologji të shpallura, por financoi njerëz pa rrënjë politike, studiues dhe figura që prodhonin teori abstrakte, lehtësisht të transferueshme në ligjërimin publik.
Projekti “Evolucioni i bashkëpunimit”, i lindur si model matematikor, u shndërrua gradualisht në argument normativ, ku bashkëpunimi u imponua si detyrim moral dhe jo si marrëveshje reale. Studimi imponoi në narrativën globale se pajtimi me çdo gjë, ishte virtyt dhe se konflikti i drejtë ishte sëmundje shoqërore.
Ky studim, projekt, i kthyer në ideologji u shërbeu disa aktorëve të caktuar të botës së sotme.
Elitave teknokratike, që qeverisin pa votë, iu dha një justifikim “shkencor” për të kërkuar bindje dhe harmoni artificiale.
Korporatave globale dhe platformave digjitale iu dha narrativa e komunitetit dhe e bashkëpunimit, ndërkohë që përfitimi mbeti i njëanshëm.
Politikës së majtë pas-klasike iu dha mjeti për të zhvendosur konfliktin shoqëror nga interesat materiale te morali abstrakt dhe te turpërimi publik.
Në këtë proces, bashkëpunimi u shkëput nga trupi, nga rreziku dhe nga reciprociteti real.
Ai u kthye në slogan, në detyrim dhe në mjet disiplinimi. Pikërisht ajo që, në studim, ishte kusht për mbijetesë, ndëshkimi i tradhtisë dhe respektimi i kufijve, u hoq nga përdorimi ideologjik.
Mbeti vetëm kërkesa për bashkëpunim pa kushte, e cila, në praktikë, prodhon parazitizëm dhe shkatërrim të strukturave reale shoqërore.
Pas ekspozimit publik të rrjetit të Epstein dhe publikimit të raporteve të brendshme, Harvardi u detyrua të pranojë gabimet, të mbyllë programin dhe të rishikojë marrëdhëniet e veta me donatorin. Por dëmi ishte bërë. Dija ishte prodhuar, ishte shpërndarë dhe ishte përdorur. Madje tashmë ishte injektuar edhe në ndërgjegjen kolektive.
Ajo kishte kaluar nga laboratori në ligjërimin politik dhe nga teoria në mjet pushteti.
Kështu, rasti Epstein tregon se problemi nuk është thjesht se kush financon shkencën, por si përdoret ajo që financohet.
Projekti “Evolucioni i bashkëpunimit”, i shkëputur nga realiteti biologjik dhe njerëzor, u bë mjet për të justifikuar struktura ku individi humbet, ku konflikti ndalohet dhe pushteti përqendrohet.
Në këtë kuptim, nuk kemi të bëjmë me dështim të shkencës, por me kapje të dijes nga pushteti, një proces që shpjegon shumë nga kaosi moral, politik dhe shoqëror i kohës sonë.
Në thelb, gjithçka që u përshkrua më sipër mund të lexohet përmes një boshti të vetëm themelor: përplasjes mes Erosit dhe Thanatosit, të cilin e sqaroj sa mundem tek shkrimi paraardhës.
Erosi është forca e jetës, e lidhjes reale, e dëshirës që lind nga trupi, nga rreziku, nga zgjedhja dhe nga përgjegjësia. Ai ndërton familje, bashkësi dhe kombe, sepse pranon kufijtë, dallimet dhe konfliktin si pjesë të jetës. Bashkëpunimi nën Eros është marrëveshje e gjallë, e fituar dhe e mbrojtur, jo detyrim i imponuar.
Thanatosi, instinkti i vdekjes, përkundrazi, është forca e shpërbërjes, e mpirjes dhe e shkatërrimit.
Ai nuk shkatërron gjithmonë me dhunë të drejtpërdrejtë, por me ftohje, me boshatisje dhe me humbje kuptimi.
Kur bashkëpunimi shkëputet nga trupi dhe nga ndëshkimi, kur dëshira sëmuret dhe konflikti kriminalizohet, atëherë Thanatosi hyn në jetën shoqërore. Gjithçka vazhdon të funksionojë në dukje, por pa puls, pa rrezik dhe pa jetë të vërtetë.
Këtu qëndron nyja përfundimtare e këtij shkrimi. Projekti i “bashkëpunimit”, i shkëputur nga kushtet e tij reale, nuk i shërben Erosit, por Thanatosit. Ai prodhoi një rend pa dashuri, pajtim pa zgjedhje dhe qëndrueshmëri pa jetë.
Në këtë rend njeriu nuk jeton; ai administrohet. Marrëdhëniet nuk lindin; ato ndërtohen sipas skemës. Dëshira nuk përjetohet si forcë e brendshme; ajo rregullohet, matet dhe vihet nën kontroll. Jeta nuk shfaqet më si akt i lirë por si proces laboratorik, false.
Për këtë arsye kriza që po jetojmë nuk është as thjesht politike, as thjesht morale.
Ajo është krizë e vetë jetës.
Është përplasja midis një bote që kërkon të jetojë, të zgjedhë dhe të marrë përsipër rrezikun, dhe një strukture që synon ta mpijë dhe ta shkatërrojë, duke shuar burimin e saj më të thellë: krijimin.
Kjo është arsyeja pse këto struktura, pavarësisht sofistikimit dhe pamjes së tyre të qëndrueshme, e mbajnë shembjen brenda vetes. Jeta nuk hyn në marrëveshje me forca që e mohojnë; ajo i kapërcen, i çan dhe i rrëzon.
Në këtë kuptim, kaosi i sotëm nuk është fundi i rrugës, por shenjë e një kthese. Shenja se Erosi po kërkon sërish vendin e tij.
Aty ku Erosi rikthehet, “bashkëpunimi” nuk imponohet; ai lind vetvetiu, si çdo gjë që buron nga jeta.
