Një dokument arkivor i publikuar nga studiuesi Bejtullah Destani, ka zbuluar një tekst të jashtëzakonshëm lidhur me Shqipërinë, i cili përmban një histori në vete. Teksti, i cili është një artikull i botuar në gazetën The Christian Work në vitin 1918, nga William Willard Howard, është po ashtu edhe si një letër drejtuar presidentit të atëhershëm amerikan, Woodrow Wilson.
Në artikullin e Howard, i cili ka qenë njohës i thellë i situatës në Shqipëri, bëhet thirrje që Shqipëria të shpallej Republikës, dhe që e njëjta të jetë nën mbikëqyrjen e Shteteve të Bashkuara të Amerikës.
Howard duke u bazuar në njohuritë e tij për vendin dhe klasat e shtresat e shoqërisë jep edhe propozime për SHBA’të, duke sugjeruar që qeveria shqiptare që do të formohej, të udhëhiqej nga shqiptarët që jetonin në SHBA në atë kohë.
‘‘Bazuar në njohuritë e mia për Shqipërinë dhe një njohje intime me të gjitha klasat e shqiptarëve, nga pashallarët deri tek drejtuesit e gomarëve, unë ofroj sugjerimet e mëposhtme:
1. Që Presidenti Wilson, duke vepruar në harmoni me Aleatët e Shteteve të Bashkuara, të shpallë Republikën e Shqipërisë.
2. Që Shtetet e Bashkuara t’i japin Shqipërisë të njëjtën masë dhe karakter udhëzimi, ndihme dhe mbrojtjeje që u kanë dhënë Kubës dhe Filipineve.
3. Që të formohet një qeveri vendase shqiptare, zyrtarët e së cilës do të zgjidhen, për aq sa mund të jetë e praktikueshme, nga shqiptarët që jetojnë tani në Shtetet e Bashkuara.
4. Që fondet për shpenzimet e qeverisë dhe kostoja e rivendosjes së Shqipërisë në një gjendje prosperiteti të sigurohen nga një emetim i bonove të qeverisë shqiptare të garantuara nga Shtetet e Bashkuara.
5. Që kontrolli dhe drejtimi i Shteteve të Bashkuara mbi qeverinë e Shqipërisë të ndërmerret për një periudhë prej njëzet e pesë vitesh, ose derisa, sipas opinionit të Presidentit të Shteteve të Bashkuara, shqiptarët të jenë të kualifikuar për t’i menaxhuar vetë punët e tyre.
6. Që kufijtë e Shqipërisë të përcaktohen përgjatë vijave racore pa marrë parasysh kufijtë arbitrarë dhe të pakënaqshëm gjeografikë të paraluftës.
7. Që të gjitha marrëveshjet që mund të jenë lidhur nga Fuqitë Qendrore ose nga Aleatët e Antantës në lidhje me disponimin e ardhshëm të Shqipërisë, përcaktimin e kufijve të saj, ose kontrollin e punëve të saj, të konsiderohen si nul dhe të pavlefshme që nga prilli, 1917, dhe që Shqipëria të trajtohet në bazë të deklaratës së parimeve të Presidentit Wilson në themel të hyrjes së Amerikës në luftë’’, shkruante ai.
Howard i cili ishte sekretar i Fondit të Ndihmës për Ballkanin, jepte edhe arsyet se pse Shqipëria e kishte të drejtën të ekzistonte, duke përmendur se argument edhe atë që Shqipëria ishte kombi më i vjetër në Evropë.
‘‘Shqipëria ka të drejtën e një ekzistence kombëtare të pavarur për këto arsye: Që ajo është kombi më i vjetër në Evropë; që ajo luftoi për pavarësi nga sundimi turk për gati pesëqind vjet, dhe se, në shpërthimin e luftës aktuale, ajo kishte faktikisht një ekzistencë kombëtare dhe një qeveri të krijuar, të njohur dhe të mbështetur nga pesë nga fuqitë e Evropës’’, shkruante ai.
Arsyet se pse shqiptarët në Amerikë do të duhej të udhëhiqnin Shqipërinë, ishe për faktin se ata, siç shkruante Howard, kishin ‘’kapur frymëzimin e qytetërimit amerikan’’.
‘’Zyrtarët e qeverisë së re të Shqipërisë duhet të zgjidhen nga të rinjtë me origjinë shqiptare që jetojnë tani në Shtetet e Bashkuara, sepse këta të rinj janë më të përshtatshëm për të formuar bërthamën e Shqipërisë së re se çdo shqiptar tjetër kudo në botë. Ata kanë kapur frymëzimin e qytetërimit amerikan; ata kanë mësuar gjuhën tonë; ata kanë ndjekur shkollat tona të natës; ata kanë zhvilluar shprehi të kursimit dhe punës; ata janë bërë të aftë në linja të ndryshme prodhimi;’’, shkruante ai.
Tutje, ai theksonte se në atë kohë, në SHBA jetonin rreth 60 mijë të rinj me origjinë shqiptare, dhe se SHBA’të duhej të siguronin paratë për rindërtimin e këtij vendi.
‘‘Në Shtetet e Bashkuara ka 60,000 të rinj me origjinë shqiptare. Unë kam takuar dhe kam folur me qindra prej tyre. Gjatë dhjetë viteve të fundit asnjë shqiptar në Shtetet e Bashkuara nuk ka rënë aq poshtë në rrugë të shthurura ose të pakujdesshme sa të bëhet përfitues i bamirësisë publike. Shtetet e Bashkuara duhet të sigurojnë paratë për rindërtimin dhe ngritjen e Shqipërisë sepse asnjë tjetër komb është i aftë ta bëjë atë. Shqipëria do t’i shlyejë mbrapsht, me kalimin e kohës, njëzet milionët apo sa të kërkohen për rimëkëmbjen e saj’’, vijonte më tutje Howard.
Më tej, ai vlerësonte se ‘’do të ishte krim kundër njerëzimit’’ nëse qeverisja e re e Shqipërisë do tu jepej pashallarëve e bejlerëve.
‘’T’i japësh qeverisjen e Shqipërisë së re pashallarëve, bejlerëve, kajmekamëve dhe myftarëve që ende mbeten si fundërritë e keqqeverisjes së vjetër turke do të ishte një krim kundër qytetërimit dhe një dëm për Shqipërinë që njëqind vjet nuk do ta zhduknin dot’’, kishte thënë ai.
Në rrafshin e qeverisjes, Howard, argumentonte se Shqipëria kishte nevojë për ‘’ushqim për të uriturit’’, ‘’pajisje bujqësore e fara’’, si dhe ‘’shkolla fillore e rrugë për qerre’’.
‘’Shqipëria nuk ka nevojë për organe publike diskutuese, diskutime legjislative të stërzgjatura apo kombinime politike. Ajo ka nevojë vetëm për këto pak gjëra të thjeshta:
(a) Ushqim për të uriturit.
(b) Punësim për të gjithë burrat e aftë për punë.
(c) Rrugë për qerre. Pjesa më e madhe e punësimit për vitin e parë ose të dytë mund të jepet në ndërtimin e rrugëve.
(d) Qetë, pajisje bujqësore dhe fara.
(e) Udhëzim në metodat moderne të bujqësisë, me anë të të cilave rendimenti normal aktual i kulturave ushqimore mund të katërfishohet.
(f) Regjëri lëkurësh, fabrika këpucësh, fabrika dorezash, mullinj leshi.
(g) Zhvillimi i burimeve natyrore, përfshirë qymyrin, bakrin dhe asfaltin.
(h) Shkolla fillore. I vendos shkollat të fundit sepse shkollat mund të mos kërkohen në Shqipëri për pesë apo gjashtë vjet. Shumica e fëmijëve të vegjël kanë vdekur nga uria’’, kishte shkruar ai.
Ai kishe deklaruar edhe se ishte e pamundur që të gjenden fjalë për të përshkruar gjendjen aktuale të Shqipërisë së asaj kohe.
Ai kishte kujtuar edhe se, puna e tij lidhur me Shqipërinë kishte filluar në vitin 1913, pas ‘’ shkatërrimit të shfrenuar dhe të paprovokuar të 125 fshatrave shqiptare nga forcat ushtarake të Serbisë’’.
‘’Është e pamundur të gjenden fjalë të përshtatshme për një përshkrim të gjendjes aktuale të Shqipërisë dhe nevojës për veprim të shpejtë dhe dashamirës nga ana e Shteteve të Bashkuara. Puna ime për lehtësimin e vuajtjeve në Shqipëri filloi në tetor, 1913, gati një vit para shpërthimit të luftës aktuale. Nevoja për ndihmë atëherë ishte për shkak të shkatërrimit të shfrenuar dhe të paprovokuar të 125 fshatrave shqiptare nga forcat ushtarake të Serbisë. Gjatë gjysmës së parë të vitit 1914 grekët përparuan drejt veriut përmes Epirit, në Shqipërinë e Jugut, dhe shkatërruan 250 fshatra. Gjysmë milioni shqiptarë të pafajshëm dhe të pambrojtur mbetën të pastrehë gjatë atyre dy viteve. Njëzet mijë u vranë. Ndoshta një çerek milioni vdiqën nga uria’’, kishte shkruar Howard.
Teksti i plotë:
Seksioni 3-402; Udhëzimet e Departamentit të Shtetit, 2/6/79 Nga Milt O. Gustafson NARS, Data 28/1/80
(Kolona majtas – Stafi Editorial) Kryeredaktor: Frederick Lynch, D.D. Redaktorë të Asociuar: William Watson Hallock, Prof. Samuel T. Dutton, LL.D. Redaktori Menaxhues: Philip I. Roberts
Redaktorë Kontribues: Rev. Peter Ainslie, D.D., Rev. Hugh Black, D.D., Rev. S. Parkes Cadman, D.D., S.T.D., Rev. J. Herman Randall, D.D., Rev. Sidney L. Gulick, D.D.
(Titulli Qendror dhe Adresa)
The Christian Work (Puna e Krishterë)
70 Fifth Avenue
Qyteti i Nju Jorkut
(Data dhe Vula)
20 Nëntor 1918
(Vula: DIVIZIONI I ÇËSHTJEVE TË LINDJES SË AFËRT – 27 NËNTOR 1918)
(Kolona djathtas – Këshilli Editorial)
Këshilli Editorial: Rev. Nehemiah Boynton, D.D., Rev. William Adams Brown, D.D., Rev. Howard Duffield, D.D., Profesor Irving Fisher, Rev. Washington Gladden, D.D., William Willard Howard, Esq., J. W. Johnson, Esq., Rev. Charles S. Macfarland, Ph.D., Shailer Mathews, D.D., LL.D., George Foster Peabody, LL.D., George A. Plimpton, LL.D., Rev. E. Guy Talbot, Rev. Cornelius Woelfkin, D.D.
(Përmbajtja e Letrës)
I dashur Zoti President:
Mendoj se ndoshta mund të jeni të interesuar për një artikull që është botuar kohët e fundit në gazetën time nga William Willard Howard, Esquire, mbi të ardhmen e Shqipërisë.
Arsyeja pse mendoj se mund të jeni të interesuar është sepse Z. Howard ndoshta di më shumë rreth situatës shqiptare se çdo njeri tjetër në Amerikë, pasi ka qenë atje disa herë, madje edhe gjatë luftës, dhe ka qenë Sekretar i Shoqërisë së Ndihmës Shqiptare (Albanian Relief Society) për shumë vite. Mendoj se shumë nga ata që e kuptojnë situatën shqiptare ndiejnë se ai ka gjetur zgjidhjen e duhur.
Me shumë respekt,
(Nënshkrimi) Frederick Lynch
Kryeredaktor.
Presidenti i Shteteve të Bashkuara,
Shtëpia e Bardhë,
Uashington, D. C.
(Pjesa e tekstit në fund të faqes – duket si fragment nga një artikull tjetër)
…ky lloj togeri është pa ndryshim një shembull i asaj që zhargoni më i fundit i ushtrisë në Francë e quan “një tip i ashpër” (a hard-boiled guy). Fraza sfidon përkthimin në anglishten letrare, por miqtë e dashur të ushtarëve të mbiquajtur kështu nuk kanë nevojë… selia e Y.M.C.A. Ai kishte ngarë motoçikletën e tij “në një shteg të gjatë, të gjatë e të gjarpëruar” nga një kamp i izoluar në një pyll të thellë francez për të lypur disa pajisje bejsbolli për burrat e tij. Ai kishte pasur përvojë të ën e poshtme.
(Vula në krye)
DEKLASIFIKUAR: Urdhri Ekzekutiv 12065, Seks. 3-402; Udhëzimet e Departamentit të Shtetit, 2/6/79
Nga Milt O. Gustafson NARS, Data 28/1/80
(Titulli i faqes)
518 THE CHRISTIAN WORK (Puna e Krishterë)
(Teksti në pjesën e sipërme – Vazhdim i artikullit për Y.M.C.A.)
…gatishmërinë e Shoqatës për të shërbyer në kampe më të arritshme, dhe ai ndjeu nevojën për ndihmën e Y.M.C.A. në stacionin e tij të largët aktual. Një aludim i rastësishëm për Lindjen më tregoi se ai nuk ishte ndonjë rekrut modern i Plattsburg-ut për nga ngjyrimet, dhe sapo munda ta drejtoja bisedën time drejt pyetjes pa u dukur i befasishëm, e pyeta:
“A do të thoshit nga përvoja juaj, toger, se kjo ushtri e tanishme është më mirë dhe po bën më mirë se ushtria e vjetër përpara kësaj lufte?”
Ai foli me gjithë sigurinë e shokut të tij të panjohur të armëve të cilin sapo e citova:
“Oh, jashtëzakonisht më mirë, zotëri; nuk ka krahasim, jashtëzakonisht më mirë. Është Y.M.C.A. që e ka bërë ndryshim, gjithashtu. Ne duhet ta kishim pasur Y.M.C.A.-në në ushtri në Filipine dhe kudo tjetër ku ka qenë ushtria. Nuk ishte faji i ‘Y-së’ që nuk ishte aty; thjesht nuk lejohej. Në ato kohë, e dini, nuk kishte asnjë vend ku një ushtar mund të shkonte që ishte i denjë. Ai nuk dëshirohej në teatër; nuk dëshirohej në kishë. Të vetmet dy vende ku ishte i mirëpritur ishin salloni (pijetore) dhe shtëpia e ‘dritave të kuqe’ (shtëpia publike). Por tani Y.M.C.A. na ka dhënë një vend ku të shkojmë dhe të kënaqemi, dhe ne nuk po interesohemi aq shumë, e dini, për ato vendet e tjera. Kjo është arsyeja pse djemtë janë kaq shumë më të pastër këtu në Francë. Vetëm shikoni ndryshimin në shifrat midis gjendjes së burrave kur hynë në ushtri dhe tani; vështirë se ka një të trembëdhjetën pjesë të sëmundjes mes ushtarëve tani në krahasim me atë që treguan ekzaminimet e para kur rekrutimi i solli ata në kampet e trajnimit nga shtëpia.
“Jo, zotëri, ky nuk është thjesht efekti i trajtimit mjekësor. Djemtë po mësojnë të qëndrojnë larg vendeve ku do ta merrnin sëmundjen. Kjo është e gjitha falë Y.M.C.A.-së, gjithashtu. Y.M.C.A. u ka treguar atyre se çfarë është çfarë, dhe tani ata e dinë. Dhe ata po qëndrojnë larg; ata po mbahen të pastër.”
Nuk ka nevojë për “përmbledhje të çështjes” me argumente mbi rëndësinë e kësaj dëshmie. “Në gojën e dy dëshmitarëve,” të cilët kanë çdo mundësi për të ditur dhe asnjë prirje për t’i mbyllur sytë para fakteve, shumë është “vërtetuar” që duhet të ngushëllojë zemrat e baballarëve dhe zemrat e nënave në mbarë Amerikën.
(Artikulli Kryesor)
Një Republikë Amerikane në Evropë
Nga William Willard Howard, Sekretar i Fondit të Ndihmës për Ballkanin
TANI që forcat ushtarake të Austro-Hungarisë janë tërhequr nga Shqipëria si rezultat i operacioneve të kombinuara detare dhe tokësore të Shteteve të Bashkuara, Britanisë së Madhe, Francës dhe Italisë, është e realizueshme të vihet në zbatim menjëherë ungjilli i vetëvendosjes së popujve të vegjël i Presidentit Wilson. E çliruar nga dominimi i Fuqive Qendrore, Shqipëria, e para ndër kombet e vogla, është gati për vetëqeverisje.
Bazuar në njohuritë e mia për Shqipërinë dhe një njohje intime me të gjitha klasat e shqiptarëve, nga pashallarët deri tek drejtuesit e gomarëve, unë ofroj sugjerimet e mëposhtme:
1. Që Presidenti Wilson, duke vepruar në harmoni me Aleatët e Shteteve të Bashkuara, të shpallë Republikën e Shqipërisë.
2. Që Shtetet e Bashkuara t’i japin Shqipërisë të njëjtën masë dhe karakter udhëzimi, ndihme dhe mbrojtjeje që u kanë dhënë Kubës dhe Filipineve.
3. Që të formohet një qeveri vendase shqiptare, zyrtarët e së cilës do të zgjidhen, për aq sa mund të jetë e praktikueshme, nga shqiptarët që jetojnë tani në Shtetet e Bashkuara.
4. Që fondet për shpenzimet e qeverisë dhe kostoja e rivendosjes së Shqipërisë në një gjendje prosperiteti të sigurohen nga një emetim i bonove të qeverisë shqiptare të garantuara nga Shtetet e Bashkuara.
5. Që kontrolli dhe drejtimi i Shteteve të Bashkuara mbi qeverinë e Shqipërisë të ndërmerret për një periudhë prej njëzet e pesë vitesh, ose derisa, sipas opinionit të Presidentit të Shteteve të Bashkuara, shqiptarët të jenë të kualifikuar për t’i menaxhuar vetë punët e tyre.
6. Që kufijtë e Shqipërisë të përcaktohen përgjatë vijave racore pa marrë parasysh kufijtë arbitrarë dhe të pakënaqshëm gjeografikë të paraluftës.
7. Që të gjitha marrëveshjet që mund të jenë lidhur nga Fuqitë Qendrore ose nga Aleatët e Antantës në lidhje me disponimin e ardhshëm të Shqipërisë, përcaktimin e kufijve të saj, ose kontrollin e punëve të saj, të konsiderohen si nul dhe të pavlefshme që nga prilli, 1917, dhe që Shqipëria të trajtohet në bazë të deklaratës së parimeve të Presidentit Wilson në themel të hyrjes së Amerikës në luftë.
Në mbështetje të sa më sipër unë paraqes sa vijon:
Shqipëria ka të drejtën e një ekzistence kombëtare të pavarur për këto arsye: Që ajo është kombi më i vjetër në Evropë; që ajo luftoi për pavarësi nga sundimi turk për gati pesëqind vjet, dhe se, në shpërthimin e luftës aktuale, ajo kishte faktikisht një ekzistencë kombëtare dhe një qeveri të krijuar, të njohur dhe të mbështetur nga pesë nga fuqitë e Evropës.
Në luftën e saj për t’u ngritur nga errësira dhe injoranca e Shqipërisë së Mesjetës, ajo mund të shikojë vetëm drejt popujve të lirë të demokracisë Perëndimore për udhëzim dhe ndihmë; së pari, sepse asnjë nga Aleatët e Amerikës nuk është në pozitë, financiarisht apo ndryshe, për të ndërmarrë punën, dhe, së dyti, sepse vetëm Shtetet e Bashkuara, nga të gjitha kombet, hynë në luftë jo në vetëmbrojtje të drejtpërdrejtë ose për përmbushjen e detyrimeve të traktateve, por nga motive të altruizmit të pastër.
Republika e Shqipërisë duhet të shpallet sepse bota ka mbaruar punë me monarkitë përgjithmonë, dhe sepse vetë shqiptarët dëshirojnë një formë republikane qeverisjeje të modeluar sipas qeverisë së Shteteve të Bashkuara.
Zyrtarët e qeverisë së re të Shqipërisë duhet të zgjidhen nga të rinjtë me origjinë shqiptare që jetojnë tani në Shtetet e Bashkuara, sepse këta të rinj janë më të përshtatshëm për të formuar bërthamën e Shqipërisë së re se çdo shqiptar tjetër kudo në botë. Ata kanë kapur frymëzimin e qytetërimit amerikan; ata kanë mësuar gjuhën tonë; ata kanë ndjekur shkollat tona të natës; ata kanë zhvilluar shprehi të kursimit dhe punës; ata janë bërë të aftë në linja të ndryshme prodhimi; ata janë përgatitur për t’u bërë asete të vlefshme të qytetarisë së Shteteve të Bashkuara, dhe ata kanë mbajtur gjallë në zemrat e tyre atë dashuri për atdheun e cila, në kohën e duhur, do t’i udhëheqë ata përsëri në vendet e lindjes së tyre, ku entuziazmi i tyre i ndriçuar, inteligjenca e tyre e zgjeruar dhe aftësia e tyre industriale amerikane do t’i japin Shqipërisë atë shtysë ngritëse që do ta vendosë atë në barazi me kombet e Evropës Perëndimore, ku ajo përket.
Në Shtetet e Bashkuara ka 60,000 të rinj me origjinë shqiptare. Unë kam takuar dhe kam folur me qindra prej tyre. Gjatë dhjetë viteve të fundit asnjë shqiptar në Shtetet e Bashkuara nuk ka rënë aq poshtë në rrugë të shthurura ose të pakujdesshme sa të bëhet përfitues i bamirësisë publike.
(Vula në krye)
DEKLASIFIKUAR: Urdhri Ekzekutiv 12065, Seksioni 3-402; Udhëzimet e Departamentit të Shtetit, 2/6/79
Nga Milt O. Gustafson NARS, Data 28/1/80
(Titulli në krye të faqes)
NJË REVISTË JAVORE FETARE
519
(Kolona e majtë)
Shtetet e Bashkuara duhet të sigurojnë paratë për rindërtimin dhe ngritjen e Shqipërisë sepse asnjë tjetër komb është i aftë ta bëjë atë. Shqipëria do t’i shlyejë mbrapsht, me kalimin e kohës, njëzet milionët apo sa të kërkohen për rimëkëmbjen e saj.
Si në rastin e Filipineve, kontrolli i Shteteve të Bashkuara mbi punët e Shqipërisë duhet të ndërmerret për njëzet e pesë vjet, ose derisa një brez i ri të jetë rritur për të vazhduar punën e qeverisjes përgjatë linjave të qytetërimit tonë më të përparuar perëndimor. T’i japësh qeverisjen e Shqipërisë së re pashallarëve, bejlerëve, kajmekamëve dhe myftarëve që ende mbeten si fundërritë e keqqeverisjes së vjetër turke do të ishte një krim kundër qytetërimit dhe një dëm për Shqipërinë që njëqind vjet nuk do ta zhduknin dot.
Në përcaktimin e kufijve të Shqipërisë së re do të lindin vështirësi, ose duhet t’u përmbahemi parimeve me vendosmëri të paepur. Lakmia e pafrenuar e kombeve që rrethojnë Shqipërinë mund të pretendojë zona të mëdha territori të populluara ekskluzivisht nga shqiptarë; por nëse kufijtë caktohen mbi vija racore, këto pretendime mund të shpërfillen. Një përcaktim i bazuar në vija racore do të përfshinte Liqenin e Ohrit dhe qytetet e Strugës, Dibrës dhe Gjakovës, të cilat u lanë jashtë nga Traktati i Londrës pas paqes së luftës së fundit ballkanike.
Që Shqipëria të copëtohet dhe të shpërndahet midis kombeve përreth, ose që ajo të kontrollohet nga ndonjë fqinj individual, sipas thashethemeve për një traktat të fshehtë të lidhur përpara se Shtetet e Bashkuara të hynin në luftë, është e pamundur dhe e paimagjinueshme. Presidenti Wilson e la mënjanë atë plan—nëse ka pasur plan—kur bëri deklaratën kundër shpërndarjes së kombeve të vogla midis fqinjëve të tyre lakmitarë.
Forma e saktë që mund të marrë kontrolli i Shteteve të Bashkuara mbi punët e Shqipërisë së re mund t’i lihet për t’u përcaktuar Presidentit të Shteteve të Bashkuara. Presidenti do të ketë si precedent marrëdhëniet tona me Filipinet. Një komision amerikan mund të gjendet i kënaqshëm, megjithëse, për rezultate të drejtpërdrejta dhe një restaurim të shpejtë të Shqipërisë, një guvernator i përgjithshëm me autoritet të gjerë ekzekutiv mund të gjendet më efektiv.
Shqipëria nuk ka nevojë për organe publike diskutuese, diskutime legjislative të stërzgjatura apo kombinime politike. Ajo ka nevojë vetëm për këto pak gjëra të thjeshta:
(a) Ushqim për të uriturit.
(b) Punësim për të gjithë burrat e aftë për punë.
(c) Rrugë për qerre. Pjesa më e madhe e punësimit për vitin e parë ose të dytë mund të jepet në ndërtimin e rrugëve.
(d) Qetë, pajisje bujqësore dhe fara.
(e) Udhëzim në metodat moderne të bujqësisë, me anë të të cilave rendimenti normal aktual i kulturave ushqimore mund të katërfishohet.
(f) Regjëri lëkurësh, fabrika këpucësh, fabrika dorezash, mullinj leshi.
(g) Zhvillimi i burimeve natyrore, përfshirë qymyrin, bakrin dhe asfaltin.
(h) Shkolla fillore. I vendos shkollat të fundit sepse shkollat mund të mos kërkohen në Shqipëri për pesë apo gjashtë vjet. Shumica e fëmijëve të vegjël kanë vdekur nga uria.
Shqipëria nuk ka nevojë për asgjë më shumë. Jepini asaj këto gjëra nën duart e një guvernatori të përgjithshëm inteligjent të nxitur nga dashuria për punën e tij dhe të kontrolluar nga arsyeja e shëndoshë dhe ajo do të ngrihet nga shkretimi dhe gjendja e qytetërimit të shekullit të dymbëdhjetë dhe do të zërë një vend të nderuar midis kombeve të Evropës perëndimore. Njerëzit e saj janë të racës perëndimore, të njëjtë si ne. Ata nuk janë me origjinë lindore, si armenët dhe sirianët.
Kjo nuk është një punë për një politikan apo një burrë shteti. Nuk është një punë për një njeri që është i kënaqur të rrethojë veten me format e jashtme të qeverisjes dhe pompozitetin dhe ceremonitë…
(Kolona e djathtë)
…e postit publik. Është një punë për një njeri që e sheh mundësinë për të nxjerrë dy milionë qenie njerëzore nga errësira dhe injoranca në dritën e qytetërimit perëndimor dhe që do të punojë natë e ditë për të përmbushur detyrën e tij.
Është një punë për burra të vërtetë! Me fat do të jetë njeriu që e merr atë! Puna më e mirë e zemrës së tij do të shqyhet herë pas here nga duart e dyshimit, kritikës dhe injorancës; motivet e tij do të vihen në dyshim, metodat e tij do të kundërshtohen; por nëse ai është një burrë i vërtetë, i përshtatshëm për punën, ai do të ketë gëzimin e shenjtë të punës! Në fund ai do të triumfojë; puna e tij do të qëndrojë! Çfarë rëndësie ka, atëherë, nëse ai thyhet dhe shkon në një varr të hershëm?
Përveç dhënies së ushqimit për të uriturit dhe punësimit për burrat e aftë, gjëja e parë për nga rëndësia është ndërtimi i rrugëve. Kam udhëtuar 450 milje nëpër brendësinë e Shqipërisë. Në gjithë atë distancë kam udhëtuar me qerre vetëm njëzet e pesë milje. Gjatë udhëtimeve të mia u detyrova të ecja 150 milje në këmbë, sepse shtigjet malore ishin shumë të rrezikshme edhe për kalin e malit me hap të sigurt.
Për ndërtimin e rrugëve do të kërkohet një inxhinier autostradash i klasit të parë nga Shtetet e Bashkuara, së bashku me një inxhinier urash dhe një grup ndërtuesish urash. Puna e ndërtimit të rrugëve mund të vazhdojë gjatë gjithë sezonit të dimrit, kështu që deri në pranverë puna e prezantimit të metodave më të mira të bujqësisë mund të bëhet me ndihmën e automjeteve me rrota në vend të kurrizit të gomarëve.
Për punën e përmirësimit të fermave do të kërkohet një njeri i kalibrit shkencor të Prof. Charles William Burkett. Kur, me ftesë të qeverisë së re, Profesor Burkett të shkojë në Shqipëri me një ngarkesë traktorësh, parmendësh të shumëfishta, disk-harrow (lesa me disqe), makina mbjellëse drithi dhe të ngjashme, dhe të gjejë në fermat vendase shqiptare vegla bujqësore që datojnë nga piramidat e Egjiptit, dua të jem aty për të bërë një fotografi të fytyrës së tij!
Një herë dërgova dërgesa me misër për farë në Shqipëri; por shpërthimi i luftës më pengoi t’i kushtoja vëmendje personale eksperimentit. Kur them se rendimenti mesatar i misrit në Shqipëri është afërsisht gjashtë bushël për akër, kushdo do të shohë se çfarë mrekullie përmirësimi është e mundur me fara të reja dhe metoda moderne kultivimi. Mielli i misrit i bluar nga amvisa midis dy gurëve është artikulli kryesor ushqimor në Shqipëri. Buka e misrit e spërkatur me kripë të trashë është pothuajse e vetmja darkë për nëntë të dhjetat e popullsisë.
Meqenëse produktet natyrore të Shqipërisë janë gjedhët, delet dhe dhitë, është e dëshirueshme që të ndërtohen regjëri për të përpunuar lëkurët dhe për t’i bërë lëkurë. Më pas duhet të ndërtohen fabrika këpucësh për ta punuar lëkurën në këpucë dhe doreza për eksport. Shumë mijëra të rinj me origjinë shqiptare që jetojnë tani në Shtetet e Bashkuara punojnë në fabrika këpucësh në New England dhe St. Louis. Mijëra të tjerë punojnë në mullinj leshi. Këta burra mund të bëjnë këpucë dhe mallra leshi në Shqipëri po aq me mjeshtëri sa në Shtetet e Bashkuara. Në duart e tyre produktet e para të Shqipërisë mund të shndërrohen në mallra të prodhuara për eksport. Gjithçka që kërkohet është organizimi.
Energjia elektrike për funksionimin e këtyre fabrikave mund të gjenerohet nga përrenjtë malorë dhe lumenjtë pothuajse kudo në Shqipëri. Ka mjaftueshëm fuqi uji që shkon dëm në Ujëvarat e Drinit për të rrotulluar çdo bosht, çdo tezgjah dhe çdo makinë këpucësh në Shqipëri, dhe me atë që mbetet pa u përdorur të ndriçojë çdo shtëpi dhe të vërë në lëvizje çdo makinë rruge dhe motor hekurudhor të mundshëm.
Për përdorimin e këtyre fabrikave Shqipëria nuk do të ketë kurrë nevojë për depozitat e qymyrit në malet e saj sepse fuqia e ujit është më lirë se qymyri; por qymyri mund të nxirret për eksport dhe të dërgohet në bregdet me hekurudha elektrike të vëna në lëvizje nga fuqia e ujit. Që ka qymyr në Shqipëri e di, sepse kam parë daljet e tij në male. Farkëtarët e përdorin në kudhërat e tyre; por për ndonjë arsye të panjohur njerëzit preferojnë të djegin dru në shtëpitë e tyre, megjithëse druri është i pakët.
(Vula në krye)
DEKLASIFIKUAR: Urdhri Ekzekutiv 12065, Seksioni 3-402; Udhëzimet e Departamentit të Shtetit, 2/6/79
Nga Milt O. Gustafson NARS, Data 28/1/80
(Titulli në krye të faqes)
520 THE CHRISTIAN WORK (Puna e Krishterë)
(Kolona e majtë – Vazhdim nga faqja e mëparshme)
Për ekzistencën e mineraleve nuk di nga njohuritë e mia. Priftërinjtë Katolikë Romakë të Shkodrës më kanë siguruar se ka bakër në malet e veriut.
Që ka asfalt e di, sepse e kam parë të grumbulluar për eksport në Vlorë. Shqiptarët më janë ofruar të më tregojnë burime ose rrjedhje nafte; por unë nuk kam bërë asnjë hetim. Këto janë çështje që duhet të shfrytëzohen nga qeveria e re, për përfitim publik, në vend që të shfrytëzohen nga individë për përfitime private.
Është e pamundur të gjenden fjalë të përshtatshme për një përshkrim të gjendjes aktuale të Shqipërisë dhe nevojës për veprim të shpejtë dhe dashamirës nga ana e Shteteve të Bashkuara. Puna ime për lehtësimin e vuajtjeve në Shqipëri filloi në tetor, 1913, gati një vit para shpërthimit të luftës aktuale. Nevoja për ndihmë atëherë ishte për shkak të shkatërrimit të shfrenuar dhe të paprovokuar të 125 fshatrave shqiptare nga forcat ushtarake të Serbisë. Gjatë gjysmës së parë të vitit 1914 grekët përparuan drejt veriut përmes Epirit, në Shqipërinë e Jugut, dhe shkatërruan 250 fshatra. Gjysmë milioni shqiptarë të pafajshëm dhe të pambrojtur mbetën të pastrehë gjatë atyre dy viteve. Njëzet mijë u vranë. Ndoshta një çerek milioni vdiqën nga uria.
U shtuan këtyre tmerreve tre vite rresht të dështimit të të korrave—dy për shkak të motit të thatë dhe një për shkak të shirave të tepërt. Më pas, në dhjetor, 1915, erdhën hordhitë e serbëve duke u tërhequr nëpër Shqipëri para forcës ushtarake të Austro-Hungarisë, Gjermanisë dhe Bullgarisë. Unë isha në portin e Durrësit, me anijen e ndihmës së THE CHRISTIAN WORK “Albania,” kur eksodi serb arriti sigurinë e përkohshme të Detit Adriatik.
Austriakët pushtuan Durrësin në shkurt, 1916, dhe më pas morën në zotërim vendin deri në jug në Vlorë. Që nga ajo kohë deri në tërheqjen austriake, të korrat e pakta të shqiptarëve u rekuperuan nga ushtarët e uritur të ushtrisë pushtuese austro-hungareze.
Sot Shqipëria është një tokë e rrënuar dhe e shkatërruar e populluar nga fantazmat e urisë.
Përmes gjithë mjerimit të këtyre viteve të fundit shqiptarët kanë mbajtur të ndezur në zemrat e tyre një flakë të pashuar patriotizmi dhe një mall për paqe dhe siguri dhe qeverisje të mirë. Krenaria e tyre për racën shkon prapa te Aleksandri i Madh dhe përtej në mjegullën e traditës. Askush nuk e di një kohë kur shqiptarët nuk ishin në rripin e tyre të vendit midis Maqedonisë dhe Detit Adriatik. Ata ishin atje shumë kohë para se Helada të themelonte Greqinë e lashtë. Në fillim të epokës së krishterë Apostulli Pal u predikoi atyre, dhe hodhi themelet për konvertimin e tyre në Krishtërim. Ata njiheshin atëherë si Ilirët. Më vonë Mbreti i tyre Skënderbeu, i njohur ndryshe në histori si Kapiteni i Jeniçerëve, e shpëtoi Evropën nga shkatërrimi prej Atilës, Hunit (shënim: këtu teksti bën një gabim historik duke ngatërruar Atilën me pushtimet osmane, por përkthimi i qëndron besnik tekstit origjinal). Ishte ushtria shqiptare nën Skënderbeun që ndali Hunët. Për këtë Evropa ende i detyrohet Shqipërisë një borxh mirënjohjeje të papaguar.
Me vdekjen e Skënderbeut Shqipëria ra në duart e Turqve gati pesëqind vjet më parë. Luftërat Ballkanike të 1912 dhe 1913 e liruan atë.
Në fillim të vitit 1914 Britania e Madhe, Franca, Italia, Gjermania dhe Austro-Hungaria e bënë Shqipërinë një komb të pavarur, me Princin Viliam, e Vidit (William of Wied), si sundimtar. Viliami i Vidit u zgjodh për këtë post nga Kajzeri Gjerman. Viliami i…
(Kolona e djathtë – Vazhdim nga faqja e mëparshme)
…Vidit, kishte qëllime të mira. Synimet e tij ishin të shkëlqyera. Por nuk mund të qeverisësh një popull gjysmë të vdekur nga uria pa para për shpenzimet e funksionimit. Pesë Fuqitë i dhanë Viliamit një vend ku burra, gra dhe fëmijë po binin të vdekur nga uria, por nuk i dhanë atij asnjë para. Në korrik, 1914, e vizitova Viliamin në pallatin e tij në Durrës dhe e këshillova të “qëndronte dhe ta luftonte deri në fund”; por më 6 shtator Viliami e braktisi Shqipërinë në fatin e saj dhe u kthye në Gjermani. Më vonë dëgjova se ai ishte ribashkuar me ushtrinë gjermane dhe se ishte dekoruar nga Kajzeri për trimëri në fushëbetejë.
Pas largimit të Viliamit erdhi Esad Pasha në krye të një “ushtrie mitike prej dhjetë mijë burrash.” Esad vendosi një top të ndryshkur ose dy në rrugën për në Durrës dhe kërkoi që asambleja legjislative ta zgjidhte atë “President të Përkohshëm.” Ky individ i paqëndrueshëm mendërisht, i ndjekur nga një kompani e rreckosur prej rreth 500 burrash, sundoi Durrësin derisa iku me afrimin e austriakëve. Më pas lexohej herë pas here në njoftimet e gazetave, nën një datë nga Selaniku, se Esad Pasha, “në krye të një ushtrie prej dhjetë mijë burrash,” kishte bërë sulme të furishme ndaj forcave gjermano-bullgaro-austriake. Këto njoftime nuk kishin asnjë bazë të vërtetë. Esad nuk udhëhoqi kurrë ndonjë ushtri prej dhjetë mijë burrash, sepse e vetmja ushtri që ai pati ndonjëherë ishte një agjent shtypi gënjeshtar. Kam takuar si Esadin ashtu edhe agjentin e tij të shtypit në Durrës në dhjetor, 1915. Një dyshe më dinake komplotistësh si ujqër do të ishte e vështirë të gjendej.
Shqipëria është pak e njohur për botën e jashtme. Pak udhëtarë e kanë vizituar atë. Unë isha Amerikani i parë që shihej ndonjëherë në malet e Shqipërisë së Veriut. Megjithatë, Shqipëria është lehtësisht e aksesueshme. Në skajin e saj jugor është pothuajse brenda rrezes së shikimit nga Italia. Ndërsa lundroja lart në Detin Adriatik me anijen e ndihmës të THE CHRISTIAN WORK “Albania” mund të shihja qartë malet e Shqipërisë në të djathtë dhe bregun e largët të Italisë në të majtë. Gjeografikisht, Shqipëria është fundi perëndimor i gadishullit Ballkanik. Ajo ka Detin Adriatik në perëndim, Greqinë në jug, Maqedoninë në lindje, dhe Serbinë dhe Malin e Zi në veri. Në sipërfaqe ajo është rreth sa dyfishi i madhësisë së Nju Xhersit (New Jersey). Ajo ka gjerësinë gjeografike të Nju Jorkut dhe klimën e Virxhinias. Në male, megjithatë, klima dimërore është si ajo e Nju Hempshajër (New Hampshire).
Me përmbledhjen e shkurtër të mësipërme e vendos çështjen e Shqipërisë para popullit të Shteteve të Bashkuara, duke kërkuar të njëjtën simpati dhe ndihmë që i kemi dhënë Kubës dhe Filipineve.
Unë sugjeroj që ata zotërinj të shquar dhe shumë të aftë që kaq bujarisht dhe me shkathtësi mbështetën përpjekjet e mia për të lehtësuar mjerimin në Shqipëri tani të mblidhen së bashku me qëllim që të sjellin gjendjen e Shqipërisë në vëmendjen e Presidentit Wilson dhe, me miratimin dhe udhëzimin e Presidentit, të thërrasin në konsultim përfaqësues të gjashtëdhjetë mijë shqiptarëve në Shtetet e Bashkuara, me qëllim që Shqipëria të ketë një shans njerëzor për jetë, liri dhe kërkimin e lumturisë.
Më i shquari ndër ata mbështetës të përpjekjeve të mia të kaluara në emër të Shqipërisë do të përmend këtu Rev. Frederick Lynch, D.D., redaktor i THE CHRISTIAN WORK. Askush nuk e di, mjaftueshëm mirë sa unë, sa shumë ka bërë ky njeri për të ndihmuar Shqipërinë. Duke pasur bërë kaq shumë tani është privilegji i tij të bëjë më shumë. Unë ndiej siguri se zotërinjtë e tjerë do të bashkohen me të në këtë punë të re për ngritjen e një populli që ka vuajtur gjatë dhe që e meriton.
Për ju që keni lexuar deri këtu: A do të më shkruani pikëpamjet tuaja lidhur me të ardhmen e Shqipërisë? Çfarë duhet të bëjmë për këta njerëz që rrinë në varfëri të paimagjinueshme mes errësirës dhe injorancës së Mesjetës? Më shkruani, nëse dëshironi, në Nr. 70 Fifth avenue, New York city.
