Kukësi ndodhet në veriun e Shqipërisë, në një hapësirë që shpesh perceptohet si kufi mes veriut shqiptar dhe jugut të Kosovës. Por ky qytet mban mbi vete dhe nën tokë histori që shkojnë shumë më thellë se gjeografia.
Kukësi i Ri u ndërtua pas përmbytjes së Kukësit të Vjetër në mesin e viteve ’60, si pasojë e krijimit të liqenit artificial të Fierzës. Ndërtimi i qytetit të ri nisi në vitin 1962, ndërsa zhvendosja e plotë e popullsisë përfundoi në fund të viteve ’70.
Por historia e Kukësit nuk ndalet mbi tokë.
Nën qytet shtrihet një rrjet i madh tunelesh nëntokësore, i ndërtuar gjatë periudhës së komunizmit si pjesë e strategjisë së mbrojtjes civile. Tunelet u ndërtuan në vitet ’70–’80, në kulmin e paranojës ushtarake të regjimit të Enver Hoxhës, kur Jugosllavia konsiderohej armiku kryesor potencial.
Sipas të dhënave dhe dëshmive, rrjeti përbëhet nga më shumë se 7 kilometra tunele, të ndërtuara thellë në nëntokë, me mure të trasha betoni dhe me dalje të shumta emergjente. Ato ishin projektuar për t’i bërë ballë edhe një sulmi bërthamor, duke pasur sisteme ventilimi, hapësira për strehim, dhoma komandimi dhe ambiente ndihmëse. Kapaciteti i tyre vlerësohet të ketë qenë për mbi 15 mijë banorë, praktikisht për një pjesë të madhe të popullsisë së qytetit.
Komunizmi dhe Enver Hoxha i ndërtuan, demokracia i harroi, ndërsa koha dhe mungesa e mirëmbajtjes i shkatërruan. Sot, këto tunele mbeten kryesisht të mbyllura, pak të dokumentuara dhe pothuajse të panjohura për publikun e gjerë, edhe pse përbëjnë një nga objektet më të mëdha të mbrojtjes civile të ndërtuara ndonjëherë në Shqipëri.
Përveç botës së fshehur nën tokë, Kukësi ka edhe një tjetër simbol të harresës: hotel “Turizmi i Ri”.
Ky hotel, i ndërtuar si objekt reprezentativ në kohën e socializmit, ndodhet buzë rrugës kryesore dhe shihet nga kushdo që udhëton drejt Shqipërisë. Sot rri i braktisur, si një gogol i heshtur i së kaluarës, por dikur ishte një nga objektet më të rëndësishme turistike të zonës.
Hoteli kishte në dispozicion 90 shtretër, restorant, hapësira shoqërore dhe shërbente si pikë ndalimi për udhëtarët, delegacionet dhe turistët. Sipas dëshmive, në hapjen e tij kishte kënduar Merita Halili, ndërsa çiftet nga e gjithë Shqipëria vinin këtu për të kaluar muajin e mjaltit, duke e kthyer hotelin në një simbol të jetës shoqërore dhe festive të kohës.
Sot, “Turizmi i Ri” është një objekt i heshtur, i braktisur nga tranzicioni, ashtu si shumë ndërtime të tjera që nuk arritën të mbijetojnë ndryshimin e sistemit.
Kukësi, mes një qyteti të ri të ndërtuar mbi ujë, një qyteti sekret të ndërtuar nën tokë dhe një hoteli që dikur ishte krenari, mbetet një hapësirë ku historia, harresa dhe tranzicioni përplasen çdo ditë.
