Shumë komentatorë, përfshirë edhe ata të djathtës, e kanë quajtur “Operacionin Epic Fury” të presidentit amerikan Donald Trump kundër Iranit “Operacionin Epic Fail”: një shpërdorim ekstravagant i parave, pajisjeve ushtarake dhe jetëve në shërbim të një lufte të keqpërfytyruar me objektiva që ndryshojnë vazhdimisht. Ndërkohë, shumica e vëzhguesve ligjorë e konsiderojnë operacionin një akt të paligjshëm që shkel ndalimin e Kartës së Kombeve të Bashkuara për përdorimin e forcës ushtarake, përveç në vetëmbrojtje ose në ndërhyrje të armatosura të autorizuara nga Këshilli i Sigurimit.
Por debatet mbi efektivitetin dhe ligjshmërinë e luftës anashkalojnë një çështje më të thellë: nëse “Epic Fury” përbën një krim agresioni. Në një intervistë për BBC-në, Luis Moreno Ocampo, prokurori i parë i Gjykatës Penale Ndërkombëtare (ICC) dhe një nga juristët më të shquar në fushën e së drejtës penale ndërkombëtare, e përshkroi atë shprehimisht si të tillë.
Shumë gjëra varen nga dallimi midis një lufte të paligjshme dhe një lufte kriminale. Një luftë agresive e paligjshme mund të justifikonte vendosjen e sanksioneve ndaj agresorit. Për shembull, Spanja refuzoi t’i lejonte Shtetet e Bashkuara të përdornin bazat ushtarake në territorin spanjoll për operacione të lidhura me Iranin, dhe hapësira ajrore spanjolle u mbyll për fluturimet ushtarake. Përkundrazi, një luftë kriminale potencialisht autorizon ndjekjen penale të udhëheqësve përgjegjës për planifikimin dhe nisjen e saj.
Vlerësimi nëse lufta e Trumpit ndaj Iranit mund të konsiderohet kriminale ngre pyetje të vështira, kryesisht për shkak të pasigurive të vazhdueshme mbi kuptimin dhe fushëveprimin e agresionit të kriminalizuar. Në fund të fundit, planifikimi dhe nisja e një lufte agresioni u njohën si krime ndërkombëtare vetëm relativisht së fundmi, gjatë gjyqeve të Nurembergut pas Luftës së Dytë Botërore kundër udhëheqjes naziste.
Për periudha të gjata të historisë perëndimore, vendimi për të nisur luftën ishte një prerogativë sovrane. Tribunali i Nurembergut tentoi të thyente mburojën e sovranitetit. Me “krimet kundër paqes” si thelbi i çështjes kundër 22 funksionarëve nazistë në gjyq, tribunali synoi të vendoste luftën agresive si krimin “suprem” në të drejtën ndërkombëtare.
Siç argumentoj në librin tim të ri, Shteti Kriminal: Lufta, Mizoria dhe Ëndrra për Drejtësinë Ndërkombëtare, ai përpjekje dështoi. Farat e atij dështimi u mbollën në Kartën e Nurembergut, e cila ofroi përkufizime të sakta për krimet e luftës dhe krimet kundër njerëzimit (akuzat e tjera kundër të pandehurve nazistë), por dështoi të bënte të njëjtën gjë për “krimet kundër paqes.” Juristët që hartuan Kartën mund ta shmangnin këtë çështje sepse agresioni nazist, veçanërisht në Frontin Lindor, e mjegulloi dallimin midis akteve të luftës dhe akteve të masakrave masive. Ata arritën në përfundimin e arsyeshëm se veprime të tilla do të konsideroheshin kriminale, pavarësisht përkufizimit.
Kjo la pa përgjigje një pyetje qendrore. A duhet të konsiderohen gjithmonë kriminalë luftërat agresive, madje edhe ato që nuk përfshijnë mizoritë? Të gjitha krimet e tjera serioze ndërkombëtare, si krimet kundër njerëzimit dhe gjenocidi, synojnë të përgjigjen ndaj dëmeve të shkaktuara individëve dhe grupeve, ndërsa agresioni duket më i përqendruar te shkeljet e integritetit territorial ose pavarësisë politike të një shteti. Pse duhet që këto shkelje të përbëjnë një krim ndërkombëtar? Me fjalë të tjera, a krimi i agresionit synon të shërbejë si një frenim i sovranitetit të shtetit apo thjesht si një mburojë tjetër e tij?
Pyetje të tilla i kanë munduar juristët dhe diplomatët në periudhën pasluftës. OKB-ja u përpoq të ndërtonte mbi precedentën e Nurembergut, por ndërsa tensionet e Luftës së Ftohtë u rritën, ekspertët humbën dekada duke u përpjekur të hartonin një përkufizim të zbatueshëm dhe të pranueshëm për krimin e agresionit (një pjesë e atij kohe u humb në debatimin nëse një i tillë ishte fare i nevojshëm ose realist). Një përkufizim u miratua më në fund në Konferencën e Rishikimit të Statutit të Romës në vitin 2010, por vetëm në vitin 2017 Gjykata Penale Ndërkombëtare (ICC) fitoi juridiksion mbi krimin e agresionit.
Megjithatë, përkufizimi aktual dështon t’i përgjigjet pyetjes qendrore që mbeti e pazgjidhur në Nuremberg. Sipas ICC-së, jo të gjitha aktet e paligjshme të agresionit përbëjnë krimin e agresionit. Vetëm ato akte agresive të cilat “karakteri, rëndësia dhe shkalla” e tyre përbëjnë një shkelje “të hapur” të Kartës së OKB-së arrijnë në nivelin e krimit.
Çfarë do të thotë ky gjuhë i paqartë dhe i vështirë për t’u kuptuar? Interpretimi më i besueshëm është ai që nënkuptohet nga juristët në Nuremberg: lufta agresive bëhet kriminale vetëm kur zhvillohet në një mënyrë të deformuar, e karakterizuar nga kryerja e mizorive sistematike.
E parë në këtë dritë, lufta në vazhdim e presidentit rus Vladimir Putin në Ukrainë është qartë kriminale. Guximi i papërfillshëm i pushtimit, gënjeshtra e justifikimit të ofruar dhe sulmet brutale e të pamatura ndaj civilëve ofrojnë një shembull tipik të krimit të agresionit.
Lufta e Trumpit në Iran paraqet një rast më të ndërlikuar. Mund të argumentohet se bombardimi i 13,000 objektivave (përfshirë një shkollë fillore të mbushur me fëmijë), së bashku me komentet e papërgjegjshme të Sekretarit të Mbrojtjes Pete Hegseth për braktisjen e “rregullave budallaqe të angazhimit”, sugjerojnë se agresioni amerikan është bërë kriminal. Nga ana tjetër, ndryshe nga Rusia, SHBA-ja nuk ka synuar qëllimisht civilët.
Fatkeqësisht, argumenti mbetet akademik. Autoriteti i ICC-së për të gjykuar udhëheqësit shtetërorë për krimin e agresionit është kaq i kufizuar saqë edhe sikur Putini të materializohej magjikisht në Hagë, gjykata nuk do të kishte juridiksion për ta ndjekur penalisht për këtë krim. Së bashku, SHBA-ja dhe Rusia ishin forca lëvizëse pas gjyqit të Nurembergut dhe përpjekjes për ta bërë agresionin shtetëror krimin më të lartë ndërkombëtar. Ironia është se tani ata kanë marrë një rol kryesor në minimin e sistemit që synuan të ngrinin.
Lawrence Douglas, Profesor i së Drejtës, Jurisprudencës dhe Mendimit Social në Amherst College, është autori, më së fundi, i “Shtetit Kriminal: Luftë, Mizori dhe Ëndrra për Drejtësi Ndërkombëtare” (Princeton University Press, 2026) dhe është bursist Guggenheim për vitin 2026.
Të drejtat e autorit: Project Syndicate, 2026.www.project-syndicate.org
