Prof. dr. Veland Ramadani, i cili për të shtatën herë radhazi është renditur në mesin e 2% të shkencëtarëve më me ndikim në botë, sipas listës së Universitetit Stanford, flet për shkencën, studiuesit e rinj dhe nevojën për investime më të mëdha në kërkimin shkencor.
Profesori Veland Ramadani është ekonomist i shquar nga Maqedonia e Veriut, profesor ordinar dhe prorektor për kërkime shkencore, planifikim dhe ndërmarrësi në Universitetin e Evropës Juglindore (UEJL).
Si shkencëtar i njohur ndërkombëtarisht, ai është renditur për të shtatën herë radhazi në mesin e 2% të shkencëtarëve më me ndikim në botë, sipas listës prestigjioze të Universitetit Stanford.
Në intervistën për Deutsche Welle (DW), ai flet për rëndësinë e këtij vlerësimi, kushtet për punë shkencore në Maqedoninë e Veriut, këshillat për studiuesit e rinj dhe nevojën për lidhje më të forta ndërmjet universiteteve, biznesit dhe shtetit.
DW: Çfarë do të thotë për ju, personalisht dhe profesionalisht, përfshirja për të shtatën herë në listën prestigjioze të Stanfordit, në mesin e 2% të shkencëtarëve më të cituar në botë?
Prof. Veland Ramadani: Përfshirja ime për të shtatën herë radhazi në këtë listë përfaqëson, mbi të gjitha, një konfirmim të vazhdimësisë, cilësisë dhe rëndësisë ndërkombëtare të punës sime kërkimore.
Citueshmëria në vetvete nuk duhet të jetë qëllimi përfundimtar i një shkencëtari. Vlera e saj e vërtetë qëndron në faktin se tregon që ide, koncepte dhe rezultate të caktuara shkencore janë njohur, përdorur dhe zhvilluar më tej nga komuniteti shkencor në nivel global.
Për mua ka rëndësi të veçantë fakti që ky vlerësim është rezultat i kërkimeve në fushën e ndërmarrësisë, biznesit familjar, inovacioneve dhe qëndrueshmërisë, fusha të lidhura drejtpërdrejt me zhvillimin ekonomik.
Njëkohësisht, këtë e konsideroj edhe si vlerësim për mjedisin akademik në Maqedoninë e Veriut. Kjo dëshmon se edhe nga një vend i vogël mund të krijohet shkencë me ndikim ndërkombëtar.
Megjithatë, për mua çdo vlerësim i tillë nuk është qëllim në vetvete, por përgjegjësi shtesë për të vazhduar kërkimet që kanë vlerë shkencore, praktike dhe shoqërore.
DW: Sa e vështirë është të ruhet ky nivel i lartë i citueshmërisë dhe kërkimit shkencor duke punuar në Maqedoninë e Veriut, krahasuar me qendrat shkencore botërore?
Prof. Veland Ramadani: Nuk është e lehtë të ruhet një nivel i lartë i prodhimtarisë shkencore ndërkombëtare në një mjedis akademik që ka dukshëm më pak burime krahasuar me qendrat kryesore kërkimore botërore.
Sfidat lidhen me financimin e kërkimeve, qasjen në bazat ndërkombëtare të të dhënave, infrastrukturën kërkimore, mobilitetin dhe mundësitë për pjesëmarrje në projekte të mëdha ndërkombëtare.
Megjithatë, sot prodhimtaria shkencore kufizohet gjithnjë e më pak nga gjeografia. Lidhjet digjitale dhe rrjetet akademike ndërkombëtare u mundësojnë studiuesve nga vendet e vogla të jenë pjesëmarrës të barabartë në dialogun shkencor global.
Çelësi qëndron te bashkëpunimi ndërkombëtar, cilësia e pyetjeve kërkimore, rigoroziteti metodologjik dhe përsosja e vazhdueshme profesionale.
Por, nëse duam që kjo të shndërrohet në një dukuri më të gjerë institucionale dhe jo vetëm në sukses individual të studiuesve të caktuar, Maqedonia e Veriut duhet të krijojë një infrastrukturë kombëtare shumë më të fuqishme dhe të qëndrueshme për kërkimin shkencor.
DW: Cili është sekreti kryesor i vazhdimësisë në publikimin e punimeve në revistat më prestigjioze shkencore botërore, me faktor të lartë ndikimi?
Prof. Veland Ramadani: Nuk do të flisja për ndonjë “sekret”, por për një sistem pune.
Më të rëndësishmet janë vazhdimësia, disiplina kërkimore, cilësia e pyetjeve shkencore dhe bashkëpunimi ndërkombëtar.
Një punim shkencor cilësor nuk duhet të fillojë me pyetjen “Ku ta publikoj?”, por me pyetjen: “Cilin problem të rëndësishëm shkencor apo praktik po trajtoj dhe çfarë kontributi të ri po sjell në njohuritë ekzistuese?”.
Revistat ndërkombëtare nuk kërkojnë vetëm një punim të shkruar mirë, por edhe kontribut të qartë teorik, metodologji të përshtatshme, të dhëna cilësore dhe rezultate që mund të jenë të rëndësishme edhe jashtë kontekstit lokal.
Prandaj, kërkimi shkencor duhet të ndërtohet gradualisht, përmes leximit, diskutimeve me kolegët, partneriteteve ndërkombëtare, analizës kritike dhe përmirësimit të vazhdueshëm.
Dhe, ndoshta më e rëndësishmja, duhet këmbëngulje.
Refuzimi nga një revistë prestigjioze është pjesë normale e procesit shkencor. Pyetja e rëndësishme nuk është sa herë do të refuzohemi, por nëse çdo version i ardhshëm është më i mirë se ai paraprak.
DW: Cila është këshilla juaj kryesore për shkencëtarët dhe studentët e rinj që dëshirojnë të ndërtojnë karrierë shkencore ndërkombëtare?
Prof. Veland Ramadani: Këshilla ime kryesore është që studiuesit e rinj, që nga fillimi, ta pozicionojnë veten si pjesë të komunitetit shkencor global dhe jo vetëm të sistemit akademik kombëtar.
Kjo do të thotë të lexojnë literaturë ndërkombëtare, të ndjekin kërkimet në qendrat kryesore shkencore, të përvetësojnë metodologji bashkëkohore dhe teknika statistikore dhe, veçanërisht, të fillojnë herët ndërtimin e rrjeteve ndërkombëtare të bashkëpunimit.
Por nuk duhet të synohet vetëm numri i publikimeve. Karriera shkencore ndërtohet përmes një profili kërkimor cilësor dhe të dallueshëm.
Do t’i këshilloja të zgjedhin fusha ku vërtet dëshirojnë të krijojnë njohuri, të jenë kureshtarë, kritikë dhe të mos kenë frikë nga dështimi.
Shkenca është maratonë, jo sprint.
Gjithashtu, duhet të besojnë se vendi prej nga vijnë nuk i përcakton kufijtë e asaj që mund të arrijnë.
Maqedonia e Veriut mund të jetë pikënisja, por arena e tyre shkencore duhet të jetë e gjithë bota.
DW: Kërkimet tuaja janë në fushën e ndërmarrësisë dhe biznesit familjar. Sa janë të zbatueshme rezultatet dhe modelet e tyre në sektorin real të biznesit në rajonin tonë?
Prof. Veland Ramadani: Një nga vlerat themelore të kërkimeve në ndërmarrësi dhe biznes familjar është mundësia që njohuritë shkencore të shndërrohen në vlerë praktike.
Në kërkimet tona trajtojmë çështje si orientimi ndërmarrës, inovacionet, ndërkombëtarizimi, transformimi digjital, menaxhimi i kompanive familjare dhe konkurrueshmëria e tyre afatgjatë.
Këto janë dukuri globale, por zbatimi i tyre duhet të shqyrtohet gjithmonë në kontekstin konkret institucional, ekonomik dhe kulturor.
Në rajonin tonë ka kompani që kanë krijuar sisteme profesionale menaxhimi, struktura të qarta organizative dhe procese të zhvilluara vendimmarrjeje.
Kompani të tilla i ndjekin dhe i shfrytëzojnë më seriozisht njohuritë shkencore, veçanërisht kur ato ndihmojnë në planifikimin strategjik, inovacionet dhe përmirësimin e konkurrueshmërisë.
Fatkeqësisht, kompani të tilla janë ende relativisht të pakta, si në Maqedoninë e Veriut, ashtu edhe në rajon.
Në një pjesë të konsiderueshme të bizneseve të vogla dhe familjare, menaxhimi vazhdon të mbështetet më shumë në përvojë, intuitë dhe marrëdhënie personale sesa në sisteme të formalizuara dhe prova konkrete.
Pikërisht për këtë arsye, njohuritë shkencore kanë rëndësi edhe më të madhe.
Sfida nuk është vetëm të krijojmë kërkime cilësore, por edhe një kulturë ku kompanitë i njohin rezultatet shkencore si burim për menaxhim më të mirë dhe zhvillim afatgjatë.
DW: Si mund të kapërcehet hendeku ndërmjet kërkimeve akademike në ekonomi dhe nevojave të sektorit vendas të biznesit?
Prof. Veland Ramadani: Ky hendek mund të kapërcehet vetëm nëse akademia dhe biznesi trajtohen si partnerë në krijimin e njohurive dhe jo si dy sisteme të ndara.
Universitetet duhet t’i identifikojnë më shpesh temat kërkimore përmes dialogut me kompanitë, shoqatat industriale dhe hartuesit e politikave ekonomike.
Nga ana tjetër, kompanitë duhet të jenë më të hapura ndaj bashkëpunimit me komunitetin akademik dhe përdorimit të dëshmive shkencore në vendimmarrje.
Nevojiten më shumë projekte të përbashkëta kërkimore, studime për sfidat konkrete të biznesit, analiza rastesh, laboratorë inovacioni dhe mekanizma për transferimin e njohurive.
Veçanërisht i rëndësishëm është zhvillimi i konceptit të politikëbërjes së bazuar në dëshmi, që politikat ekonomike të mbështeten jo vetëm në supozime apo interesa afatshkurtra, por edhe në prova empirike cilësore.
Nëse arrijmë ta lidhim ekspertizën shkencore me problemet reale të kompanive dhe ekonomisë, universiteti nuk do të jetë vetëm vend ku krijohen njohuri, por edhe një forcë aktive e zhvillimit ekonomik.
DW: Çfarë duhet të ndryshojë shteti në financimin dhe mbështetjen e shkencës, që Maqedonia e Veriut të ketë më shumë studiues në lista të tilla botërore?
Prof. Veland Ramadani: Nëse duam që Maqedonia e Veriut të ketë më shumë studiues në mesin e 2% më me ndikim në botë, shkenca duhet të trajtohet si investim strategjik kombëtar dhe jo si shpenzim buxhetor.
Disa masa ekzistojnë, por ato mbeten jashtëzakonisht të kufizuara.
Me më pak se 0,3% të Prodhimit të Brendshëm Bruto të ndarë për shkencë dhe kërkim, është e vështirë të flasim seriozisht për mbështetje sistematike të shkencës dhe krijimin e një sistemi konkurrues kërkimor.
Nevojitet rritje e konsiderueshme dhe e vazhdueshme e financimit konkurrues për projektet shkencore, me kritere të qarta të bazuara në cilësi, kontribut shkencor dhe rëndësi ndërkombëtare.
Duhet gjithashtu mbështetje më e madhe për pjesëmarrje në programet evropiane dhe ndërkombëtare të kërkimit, qasje në infrastrukturë moderne dhe baza shkencore të të dhënave, mbështetje për publikime, mobilitet kërkimor dhe zhvillim të partneriteteve ndërkombëtare.
Por financimi duhet të shoqërohet me një sistem meritokratik, ku cilësia shkencore, produktiviteti dhe kontributi real vlerësohen më shumë sesa përmbushja formale e kritereve administrative.
Nëse duam një ekonomi konkurruese, duhet të investojmë në njohuritë që e krijojnë atë konkurrueshmëri. Pa investime serioze në shkencë, nuk mund të presim rezultate serioze në nivelin shkencor global.
Burimi: Deutsche Welle (DW), 12 tetor 2026.
Autorja: Daniela Trpçevska-Zafirovska.
