Pjesa më problematike e këtij procesi është se kritika legjitime ndaj politikës bullgare përzihet me dezinformim dhe gjuhë urrejtjeje kundër bullgarëve si popull. Ekzistojnë mosmarrëveshje të vërteta politike dhe historike midis Shkupit dhe Sofjes, dhe ata duhet të jenë në gjendje të kritikohen lirisht. Por pretendimet se bullgarët nuk ekzistojnë, se ata janë një “popull artificial”, se Bullgaria moderne nuk ka të drejtë për identitetin e vet historik, ose se kushdo që mbron një pikëpamje të ndryshme është një “bullgar” largohen nga fusha e kritikës politike dhe kalojnë në diskreditim kolektiv, shkruan Vërtetmatësi.
Shkruan: Ana Anastasovska
Një sërë dezinformimesh dhe narrativash manipuluese që lidhen me Bullgarinë dhe bullgarët po rishfaqen në hapësirën maqedonase të Facebook-ut. Disa prej tyre mbështeten në mosmarrëveshje historike dhe çështje identiteti, por në forma më ekstreme ato shndërrohen në mohim të vetë ekzistencës së bullgarëve si popull, interpretime pseudo-historike të origjinës së tyre dhe përgjithësime ofenduese ndaj bullgarëve si grup etnik. Postimet nga disa profile dhe grupe maqedonase të Facebook-ut që analizojmë tregojnë se këto mesazhe nuk shfaqen si një copë e vetme dezinformimi, por si një paketë më e gjerë narrative në të cilën historia, identiteti kombëtar, politika bullgare dhe integrimi evropian kombinohen në një histori.
Stereotipet dhe manipulimet nacionaliste
Një nga narrativat më të dukshme anti-bullgare është pretendimi se bullgarët e sotëm janë “tatarë”, domethënë se ata nuk kanë një origjinë të vërtetë sllave ose ballkanike. Në zemër të këtij pretendimi ekziston një element i vërtetë historik – origjina e Proto-bullgarëve është komplekse dhe në literaturën shkencore ka hipoteza të ndryshme rreth ndikimeve të tyre stepike, turke dhe të tjera. Megjithatë, nga kjo nuk rrjedh se bullgarët modernë janë “tatarë”. Hulumtimet mbi etnogjenezën e bullgarëve tregojnë se grupi Proto-bullgar ishte numerikisht më i vogël se popullsia sllave në Bullgarinë danubiane dhe se gjatë shekujve në vijim ata u përzien dhe u asimiluan gradualisht, me emrin “Bullgarë” dhe strukturën shtetërore-politike të Bullgarisë mesjetare që u bënë baza për zhvillimin e mëvonshëm të etnosit bullgar. Në të njëjtën kohë, historiani Aleksandar Nikollov nga Universiteti i Sofjes tregon se përfaqësimi i bullgarëve si “tatarë” ka gjithashtu një histori më të gjatë si një stereotip negativ nacionalist, veçanërisht në qarqet nacionaliste serbe dhe greke në shekullin e 19-të dhe fillimin e shekullit të 20-të. Prandaj, formula “Bullgarët janë Tatarë” nuk përfaqëson një përfundim shkencor rreth kombit modern bullgar, por më tepër një thjeshtëzim të një procesi kompleks të etnogjenezës, në të cilin termi historik “proto-bullgarë” barazohet me bullgarët modernë, dhe më pas përdoret për të mohuar ose nënvlerësuar identitetin e tyre kombëtar.
Një nga shembujt më ekstremë të një narrative anti-bullgare është pretendimi se “nuk ka bullgarë në Ballkan”, “nuk ka gjuhë bullgare” dhe madje se “as në Bullgari nuk ka bullgarë“. Një postim i tillë u analizua së fundmi nga Vërtetmatësi i cili arriti në përfundimin se pretendimi bie ndesh drejtpërdrejt me të dhënat zyrtare demografike. Sipas regjistrimit të vitit 2021 në Bullgari, 5,118,494 persona u deklaruan si bullgarë etnikë, ose 84.6 përqind e atyre që iu përgjigjën pyetjes në lidhje me etninë. Megjithatë, në Maqedoninë e Veriut, 3,504 banorë u deklaruan si bullgarë në regjistrimin e vitit 2021. Këto janë të dhëna demografike të verifikueshme, jo çështje interpretimi historik.
Megjithatë, pas këtij dezinformimi të veçantë qëndron një përpjekje më e gjerë për të delegjitimuar identitetin kombëtar bullgar. Në një analizë tjetër, “Manipulime rreth bullgarëve dhe Bullgarisë”, Vërtetmatësi analizoi një postim që pretendonte se etnonimi “Bullgarë” mund t’i referohet vetëm popullsisë së lashtë, jo-sllave, ndërsa bullgarët modernë supozohet se janë thjesht sllavë që e kanë marrë padrejtësisht emrin. Postimi madje pretendon se asnjë pjesë e historisë sllave nuk mund të quhet bullgare. Vërtetmatësi vlerësoi se kjo qasje është një kombinim i pseudohistorisë, pseudoshkencës dhe dezinformimit.
Është interesante se ky rrëfim përdor një të vërtetë të pjesshme për të ndërtuar një përfundim krejtësisht të gabuar. Në të vërtetë, bartësit origjinalë të etnonimit bullgarë ishin një grup jo-sllav, me shumë gjasa turk, i cili më vonë u asimilua në shumicën sllave në Ballkan. Por kjo nuk do të thotë që bullgarët modernë “nuk janë bullgarë”. Etnonimet dhe identitetet kombëtare kanë ndryshuar historikisht dhe shpesh kanë përfshirë popullata të ndryshme gjatë shekujve. Më e rëndësishmja, Bullgaria mesjetare luajti një rol të rëndësishëm në zhvillimin e shkrim-leximit dhe kulturës sllave, përfshirë gjatë periudhës kur Ohri u bë një qendër e rëndësishme arsimore.
“Tradhtarë” dhe “mbrojtës” të identitetit maqedonas
Këtu hapet narrativa e dytë e rëndësishme: Bullgaria si shtet që dëshiron ta “bullgarizojë” Maqedoninë. Në hapësirën publike maqedonase, kjo tezë shpesh shoqërohet me kushtin për përfshirjen e bullgarëve në Kushtetutë, por në versionet dezinformuese zgjerohet në një narrativë më të gjerë sipas së cilës Bullgaria, me mbështetjen e strukturave perëndimore, po përpiqet të kërcënojë identitetin kombëtar maqedonas. Hulumtimi i OJQ-së Infocentar për marrëdhëniet maqedonase-bullgare identifikon pikërisht këto narrativa: se Bullgaria vazhdon me “politikën antimaqedonase”, se politika bullgare është e lidhur me fashizmin dhe se qeveria maqedonase është e paaftë ose “tradhtare” sepse bën kompromise me Sofjen.
Në këtë kontekst, është e rëndësishme të kuptohet se kush po i përhap këto mesazhe. Postimet që analizojmë shfaqen kryesisht në profile individuale në Facebook, por edhe në grupe dhe faqe më të mëdha tematike. Megjithatë, kjo nuk mjafton për të pohuar se të gjitha janë pjesë e një operacioni të koordinuar. Shumë më e rëndësishme është se përdorues të ndryshëm riprodhojnë të njëjtat ose matrica narrative shumë të ngjashme, gjë që lejon që mesazhet të përhapen pa pasur domosdoshmërisht një burim qendror.
Ky dallim është veçanërisht i rëndësishëm sepse dezinformimi anti-bullgar në hapësirën maqedonase nuk mund t’i atribuohet automatikisht aktorëve të huaj. Një pjesë e konsiderueshme e tij krijohet dhe përhapet në hapësirën e informacionit vendas, por ka edhe raste në të cilat narrativat ruse ndërtohen mbi tensionet tashmë ekzistuese maqedonase-bullgare dhe kontribuojnë në thellimin e tyre të mëtejshëm. Analiza e Vërtetmatësit e valës së dezinformimit në janar 2023 nxjerr në pah ndikimin rus në përshkallëzimin e mosmarrëveshjes midis Shkupit dhe Sofjes si një trend i rëndësishëm. Kur mosmarrëveshja nxehet, kanalet ruse të informacionit kanë interes në thellimin e përçarjeve dhe paraqitjen e procesit të integrimit evropian si një kërcënim për identitetin kombëtar.
I njëjti mekanizëm është vërejtur në raste specifike. Në janar 2023, pas rrahjes së Hristijan Pendikov, një sërë pretendimesh reciprokisht kontradiktore u shfaqën në hapësirat e informacionit maqedonase dhe bullgare, me mosmarrëveshjen që u shndërrua shpejt në terren pjellor për dezinformim.
Një tregues shtesë se këto narrativa nuk përhapen vetëm brenda një hapësire të vetme kombëtare informacioni është qarkullimi i tyre rajonal. Një analizë e Vërtetmatësit e vitit 2024 gjurmon një rreth specifik dezinformimi në rrugën Sofje-Beograd-Shkup, në të cilin përmbajtja e transmetuar në hapësirën mediatike bullgare u transferua nëpërmjet tabloidëve serbe dhe më pas u shfaq në profilet maqedonase të Facebook-ut. Ky shembull tregon se narrativat dezinformuese rreth Bullgarisë dhe Maqedonisë mund të lëvizin nëpër ekosistemet rajonale të informacionit, ku secili mjedis i përshtat ato ndaj ndarjeve të veta politike dhe kombëtare.
Kjo do të thotë që dezinformimi anti-bullgar në Maqedoni nuk mund të ndahet thjesht në “rus” dhe “maqedon”. Baza është shpesh e brendshme – revizionizmi nacionalist, frustrimi me integrimin evropian dhe mosmarrëveshjet historike të gjata – por kjo bazë mund të shfrytëzohet dhe përforcohet nga aktorë të huaj. Pikërisht për këtë arsye mesazhet anti-bullgare janë funksionale për propagandën më të gjerë anti-BE: nëse Bullgaria paraqitet si një agresor që dëshiron të fshijë identitetin maqedonas, atëherë Bashkimi Evropian mund të paraqitet si bashkëpunëtor, dhe integrimi evropian si një proces i vetëshkatërrimit kombëtar.
Pjesa më problematike e këtij procesi është se kritika legjitime e politikës bullgare është e përzier me dezinformim dhe gjuhë urrejtjeje kundër bullgarëve si popull. Midis Shkupit dhe Sofjes ekzistojnë mosmarrëveshje të vërteta politike dhe historike, dhe ato duhet të jenë në gjendje të kritikohen lirisht. Por pretendimet se bullgarët nuk ekzistojnë, se ata janë një “popull artificial”, se Bullgaria moderne nuk ka të drejtë për identitetin e vet historik, ose se kushdo që mbron një qëndrim të ndryshëm është “bullgar”, largohen nga fusha e kritikës politike dhe kalojnë në diskreditim kolektiv.
Kjo është arsyeja pse këto postime duhet të shihen si pjesë e një ekosistemi informacioni, jo si statuse të izoluara në Facebook. Forca e tyre nuk qëndron në bindjen e çdo gënjeshtre individuale, por në përsëritjen e të njëjtit mesazh nga profile dhe grupe të ndryshme: Bullgaria dëshiron ta fshijë Maqedoninë, BE-ja po e ndihmon ta bëjë këtë, dhe çdo marrëveshje me Sofjen paraqitet si një tradhti kombëtare. Me përsëritje, interpretimi historik bëhet “fakt”, kritika politike bëhet “provë tradhtie”, dhe i gjithë populli bullgar shndërrohet në një armik kolektiv. Ky është pikërisht rreziku më i madh i këtyre narrativave dezinformuese – ato jo vetëm që shtrembërojnë historinë, por edhe ngushtojnë hapësirën për debat racional rreth të ardhmes së marrëdhënieve maqedonase-bullgare dhe integrimit evropian të vendit.
