Ujërat nëntokësore në afërsi të deponisë së Jugohromit janë të ndotura deri në 100.000 herë më shumë sesa vlerat e lejuara të kromit gjashtëvalent, tregon studimi i përgatitur nga GIM për gjetjen e një zgjidhjeje të përhershme për këtë pikë të nxehtë industriale në vend. Mbi 7300 ton nga kjo mbeturinë jashtëzakonisht kancerogjene, e cila ruhet vetëm një kilometër nga fshati Jegunovc, kërcënojnë të ndotin përgjithmonë burimin e Rashçes dhe ta lënë Shkupin pa ujë të pijshëm të pastër. Mbeturinat industriale, të hedhura për dekada në një sipërfaqe prej 7.5 hektarësh, janë të tretshme në ujë, por pavarësisht kësaj, ato ende qëndrojnë të pasiguruara, shkruan Meta.mk, transmeton Portalb.mk.
Deponia, e cila llogaritet ndër pikat e nxehta industriale në Maqedoni, ka 2.2 milion ton mbeturina të depozituara në periudhën nga viti 1963 deri në vitin 2016, nga të cilat rreth 7388 ton janë krom gjashtëvalent. Një katastrofë ekologjike është vetëm çështje kohe nëse nuk ndërmerren veprime urgjente për të zgjidhur përgjithmonë problemin. Deponia ndodhet vetëm 50 metra larg lumit Vardar dhe 80 metra larg akuiferi karstik që ushqen Rashçen, një burim uji i pijshëm me interes strategjik kombëtar, në zonën e saj të mbrojtjes. Ajo përmban një sasi të madhe mbeturinash të rrezikshme që treten lehtësisht në ujë, por pavarësisht kësaj, është e pambrojtur si në sipërfaqe ashtu edhe në thellësi.
Impianti i trajtimit të ujit i Ministrisë së Mjedisit, i cili supozohet të mbledhë dhe pastrojë ujërat nëntokësore, është i papërshtatshëm dhe nuk ka kapacitet të mjaftueshëm, ndërsa funksioni i sistemit të kullimit është i dyshimtë. Si rezultat, uji i ndotur nga deponia shpesh derdhet në lumin Vardar në sasi të mëdha, duke filluar nga 50 deri në 100 metra kub në ditë. Përqendrimet e kromit gjashtëvalent në ujërat nëntokësore arrijnë nga 10 deri në 500 miligramë për litër, dhe deri në 1.000 miligramë për litër në sistemin e kullimit, megjithëse vlerat e lejuara janë 0.01 miligramë për litër. Gjatë këtyre periudhave, si rezultat i përzierjes me ujërat nëntokësore, 40 deri në 70 kilogramë krom gjashtëvalent në ditë përfundojnë në lumin Vardar. Analizat e cilësisë së ujërave të lumit të kryera që nga viti 2019 tregojnë se në rrjedhën e Vardarit menjëherë pas deponisë, ka ndotje shtatë herë më të lartë me krom gjashtëvalent sesa sasitë e lejuara.
Profesori Trajçe Stafilov thotë se këto rezultate janë të pritshme, bazuar në testet e ujërave që janë kryer në afërsi të Jugohromit gjatë tridhjetë viteve të fundit. Ai thotë se aktualisht cilësia e ujit në Rashçe është e shkëlqyer dhe se duhet të merren të gjitha masat për të shmangur rrezikun e ndotjes.
“Askush nuk mund të thotë nëse ose kur mund të ndodhë që ujërat e kontaminuara me krom gjashtëvalent të arrijnë në burimet që ushqejnë Rashçen. Ne e dimë që ujërat e Sharsit kalojnë nën deponi dhe rreziku gjithmonë ekziston. Sidomos pasi kapaciteti i impiantit të trajtimit është shumë më i ulët se nevoja reale dhe sipas mendimit tim ky është investimi i parë dhe më urgjent që duhet bërë”, thotë Stafilov.
Studimi, megjithëse i përfunduar në vitin 2024, është përditësuar së fundmi pas paralajmërimit nga organizata e shoqërisë civile “Eko Svest” në lidhje me rrezikun e vonesës së gjetjes së një zgjidhjeje të përhershme për mbeturinat e rrezikshme në Jugohrom. Ana Çoloviq Leshoska, drejtoreshë ekzekutive e “Eko Svest”, thotë se Ministria e Mjedisit e ka pasur dokumentin për më shumë se një vit dhe ai analizon rreziqet dhe zgjidhjet për mbeturinat toksike, të cilat mbështeten nga matjet dhe analizat e ujërave përreth.
“Qeveria duhet të marrë vendim bazuar në rezultatet e këtij studimi, se çfarë lloj zgjidhjeje do të aplikojë për të hequr përgjithmonë mbeturinat dhe për të eliminuar rrezikun e ndotjes së burimit të ujit të pastër”, thotë Çoloviq Leshoska.
Studimi propozon shtatë zgjidhje të mundshme për deponinë e Jugohromit, por vetëm disa prej tyre janë të përhershme. Ato lidhen me trajtimin e mbeturinave në vetë vendin e deponisë, të cilat vlerësohen si më të shpejtat dhe më të lira, por edhe afatshkurtra. Është propozuar që mbeturinat të zhvendosen në nivel lokal, rajonal ose në një vend tjetër, dhe ndër zgjidhjet më të shtrenjta, por edhe më afatgjata është heqja e kromit gjashtëvalent nga vendi.
Zgjidhja për të mbuluar deponinë dhe për të instaluar kullimin, e cila do të kushtonte rreth 20 milionë euro, nuk e zgjidh problemin në planin afatgjatë, por mund të ofrojë kohë shtesë për zbatimin e një zgjidhjeje të përhershme. Zhvendosja e deponisë, nga ana tjetër, në një vend aty pranë ku mbeturinat do të izoloheshin fizikisht dhe do të parandaloheshin nga përzierja me ujërat nëntokësore është një zgjidhje afatgjatë, e cila do të kushtonte rreth 54 milionë euro dhe mund të zbatohet në pesë deri në gjashtë vjet, dhe problemi është se, megjithëse të siguruara, mbeturinat do të mbeten ende në zonën e mbrojtur të Rashçes. Zhvendosja, nga ana tjetër, jashtë vendit është një zgjidhje e përhershme e problemit, por vlerësohet se do të kushtonte rreth 90 milionë euro.
Ministria e Mjedisit thotë se sipas analizave, zgjidhjet më të pranueshme janë variantet për zhvendosjen lokale të deponisë dhe për mbulimin e saj me kullim.
“Janë bërë vlerësime indikative financiare për zgjidhjet prioritare të listuara, varianti i parë kushton rreth 50 milionë euro, ndërsa i dyti rreth 20 milionë euro. Aktualisht, Ministria po formon një grup pune të përbërë nga institucione dhe ekspertë përkatës, i cili do të kryejë një analizë të detajuar dhe do të propozojë variantin më të përshtatshëm dhe të qëndrueshëm për një zgjidhje të përhershme të problemit”, thotë Ministria.
Ata theksojnë se po kryhet monitorim i vazhdueshëm të situatës së ujit dhe po kryhen analiza ditore të ujit nga deponia dhe rrethina e fabrikës. Para trajtimit, analizat e kryera në kushte laboratorike brenda Jugohrom tregojnë se ujërat përmbajnë përqendrime më të larta të ndotësve, të cilët më pas trajtohen në impiantin e trajtimit. Ekziston gjithashtu monitorim i vazhdueshëm i ujit në burimin Rashçe, të cilin e kryen Ndërmarrja Publike “Ujësjellës dhe Kanalizime”, dhe rezultatet e deritanishme tregojnë se vlerat e lejuara të kromit gjashtëvalent në ujin nga burimi nuk janë tejkaluar. Monitorimi përfshin gjithsej 63 piezometra në luginat e Pollogut dhe Shkupit, si dhe sistemin e puseve Nerez-Lepenec.
Ministria thotë se impianti i trajtimit është vazhdimisht në funksion, por këtë vit fondet janë siguruar vetëm për mirëmbajtjen aktuale, dhe jo për investime në përmirësim.
“Buxheti për funksionimin e impiantit të trajtimit të ujërave të ndotura Jugohrom për vitin 2026 është 17 milionë denarë. Këto fonde janë të destinuara për funksionimin e vazhdueshëm dhe të pandërprerë të sistemit të trajtimit të ujërave të ndotura. Nga këto, 6 milionë denarë janë për blerjen e kimikateve, 1.5 milionë denarë për mirëmbajtjen e pajisjeve dhe 600.000 denarë për mirëmbajtjen e automatizimit SCADA. Buxheti i planifikuar përfshin edhe kostot e pagave të punonjësve të angazhuar në mirëmbajtjen dhe menaxhimin e impiantit të trajtimit të ujërave të ndotura, gjë që siguron funksionimin e tij të rregullt dhe profesional. Përveç kësaj, Ministria siguron burime financiare për ndërhyrje sipas nevojës, në raste të defekteve të paparashikuara ose sfidave specifike teknike”, tha Ministria.
Ndryshe, popullata vendase, së bashku me studimet e ekspertëve që janë konsultuar në vitin 2022, pajtohen që duhet sa më parë të parandalohet shkarkimi i ujërave toksike nga deponia në lumin Vardar. Në të njëjtën kohë, në terma afatgjatë, masa më e mirë për banorët dhe mjedisin jetësor në përgjithësi është pastrimi i deponisë nga substancat e rrezikshme dhe largimi i të gjitha mbetjeve nga lokacioni.
