Në një analizë monumentale që gërsheton filozofinë e lirisë me realitetin e hidhur të arsimit të lartë, ish-rektori i Universitetit të Tetovës, Prof. Dr. Vullnet Ameti, ka zbërthyer projekt-ligjin e ri për arsimin, duke e cilësuar atë jo si një dokument reformues, por si një “arkitekturë të varësisë” dhe centralizim të pastër politik.
Fryma e ligjit: Mes lirisë dhe kontrollit
Duke iu referuar veprës së Monteskie-s, “Mbi frymën e ligjeve”, Prof. Ameti ngre alarmin se ky ligj po strukturon dijen nga lart, duke e shndërruar standardin në instrument kontrolli. Sipas tij, liria akademike nuk rrezikohet vetëm nga mungesa e ligjeve, por nga natyra arbitrare e tyre.
“Pyetja që shtrohet nuk është teknike, por thelbësore: a po e ndërtojmë ligjin si garanci të lirisë akademike, apo si arkitekturë të varësisë? Ky debat prek dinjitetin tonë, mendimin dhe autonominë,” shprehet Ameti.
Centralizimi si mjet i pushtetit ekzekutiv
Prof. Ameti ka identifikuar disa pika kyçe ku ligji i ri bie ndesh me Kushtetutën (Neni 46) dhe traditën evropiane të lirisë akademike:
Vetoja mbi Statutet (Neni 17 dhe 200): Ligji i jep Qeverisë dhe Ministrit kompetencë për të miratuar ose pezulluar aktet kryesore universitare. Ky “filtër politik” cënon autonominë dhe e vendos universitetin nën vullnetin e ekzekutivit.
Emërimet Politike në Trupat Akademikë: Ameti kërkon që përfaqësuesit në Këshillin Kombëtar dhe Konferencën Ndëruniversitare të propozohen nga vetë universitetet, dhe jo nga Qeveria, për të ruajtur ekuilibrin institucional.
Pasiguria e Profesorëve (Neni 161, 164): Kriteret e rrepta kuantitative (si h-index) dhe mundësia për ndërprerje automatike të marrëdhënies së punës krijojnë presion të pajustifikuar mbi stafin akademik.
Monopoli i Doktoraturave (Neni 124): Kufizimi i ciklit të tretë vetëm për disa institucione specifike diskriminon universitetet e reja dhe ato shqiptare, duke ua pamundësuar zhvillimin akademik.
Asfiksia Financiare (Neni 109 dhe 114): Ndërhyrja e Ministrisë së Financave në planet buxhetore pengon menaxhimin e pavarur të burimeve, duke i bërë universitetet “lypës” të rregullt të shtetit.
Një “maratonë” diskriminuese për shqiptarët
Një nga pikat më goditëse të Prof. Ametit është denoncimi i karakterit diskriminues të ligjit. Ai thekson se për universitetet shqiptare, kjo nuk është një garë e barabartë.
“Maratona nuk fillon për të gjithë në pikën 0. Disa universitete nisën me hapa të zvarritur dhe tani u imponohen kriteret e pamëshirshme të një gare që nuk mund ta përballojnë. Kjo është padrejtësi e qëllimshme,” alarmon ai.
Mesazhi i fundit: Universiteti si hapësirë rezistence
Duke cituar Michel Foucault — “Là où il y a pouvoir, il y a résistance” (Ku ka pushtet, ka edhe rezistencë) — Prof. Dr. Vullnet Ameti përfundon se universiteti duhet të mbetet kështjella e fundit e mendimit kritik. Sipas tij, ky projekt-ligj e redukton universitetin në një zgjatim të ekzekutivit, gjë që dëmton rëndë cilësinë e demokracisë.
Debati nuk është më juridik, por ontologjik: Është një betejë për frymën e lirisë kundër frymës së kontrollit.
